Muzik Kutusu << Geri Dön

Ulusal Kültürümüzde Çığır Açan İlk Ünlüler[ Kagezej Bayzet, 'Zekosnig' dergisi, 2003, sayı 4 ]


 

Kagezej Bayzet
Tarih Bilimleri doktoru
Rusya Besteciler Birliği üyesi
'Zekosnig' dergisi, 2003, sayı 4

ULUSAL KÜLTÜRÜMÜZDE ÇIĞIR AÇAN İLK ÜNLÜLER

Kuzey Kafkasya halklarının zengin müzikal kültür tarihi uzun yıllar öncesine uzanır. Rusyalı müzisyen ve besteciler bu konu üzerinde ilgiyle çalışmaktadırlar. Dağlı halkların müzikal kültürlerine ilk ilgi duyan ise 19.yüzyılın ünlü bestecilerinden Aleksandr Alyabeyev olmuştur. O, Kafkasya'ya sürgün edilmiş biriydi.

Alyabeyev, Kafkasya'dayken bestelediği romans ve şarkıları 'Kafkas Şarkıcısı' adı altında toparlamıştı. Alyabeyev ile birlikte Rus yazar ve sairler A. Bestujev-Marlinskiy, M.Lermontov, besteci M.Balakirev ve başkaları da Kafkasya'da bulunmuşlardır. Aleksandr Alyabeyev'in bestelediği 'Kabardey şarkısı', 'Çerkez isimli şarkı ve romansların temelini dağlı halkların şarkıları oluşturmuştur. Bu şarkıların sözlerini ise bestecinin kardeşi Vladimir yazmıştır. 'Çerkez şarkısı' isimli parçanın sözleri M.Lermontov'a aittir. Müzikal enstrümanlar için ilk olarak yazılan 'Çerkez uvertürü' Alyabeyev'in eseridir.

Bir başka Rus besteci Mihail Glinka Kafkasya'yı gezerken Adige danslarını tanımış, dağlıların müziklerini dinlemiş, Kabardey köylerindeki düğünlerde bulunmuştur. 'Lezginka' dansını defalarca izlemiş ve çok beğenmiştir. Bu esnada yazmış olduğu 'Ruslan ve Ludmila' isimli operasına 'Lezginka' yi koymuştur. Muhammed peygamber için söylenen zikirlerin yer aldığı eserine ise 'Iran korosu' ismini vermiştir. Bu zikirler günümüzde Adigelerce halen söylenmektedir.

Rus besteci Miliy Balakirev 1862, 63, 68 yıllarında üç kez Kafkasya'da bulundu. Besteci, yerel müzisyenlerimizle vakit geçirmeyi çok severdi. Çerkez köylerinde bulunduğu esnada onların yasam şekillerini derinlemesine öğrenmek için büyük caba göstermiştir. Dağlıların müziklerini dinlemiş ve danslarını izlemiştir. Adige dans müzikleri ve şarkıları üzerine yazdıkları büyük önem taşımaktadır. Kafkasya'da duyduklarına ve gördüklerine dayanarak dünya çapında üne sahip doğu fantazisi 'Islamiy'i bestelemiştir. Besteci bu eserindeki konuyu Adige halk dansı Islamiy'den almıştır.

Balakirev, piyano fantazisi 'Islamiy' üzerinde çalışmaya 9 Ağustos 1869'da Moskova'da başlamış, eserini 13 Eylül'de Petersburg'da bitirmiştir.

Doğu fantazisi 'Islamiy' kısa zamanda dünyaca tanındı, müzikal kültür tarihinde yerini aldı. Onlarca yıldır Balakirev'in 'Islamiy'i dünya çapındaki yarışmaların programlarında yer almaktadır.

Dünyaca tanınan bu müzikal eseri ilk yorumlayan unlu Rus piyanisti ve Moskova Konservatuarı'nın kurucularından Nikolay Rubinsteyn ( 1835 - 1881 ) olmuştur. P. Yurgenson, 1870 ve 1902 yıllarında 'Islamiy'i iki kez yayınlamıştır. Unlu Macar besteci ve piyanist Ferents List konserlerinde 'Islamiy'e sıkça yer vermiştir.

Aradan asırlar geçmesine rağmen 'Islamiy' müzikseverlerce hala unutulmamış olup törenlerde yine çalınmaktadır. Adigey halk dansları ve şarkıları topluluğu Islamiy de konserlerinde daima Islamiy dansına yer vermektedir. Orkestra tarafından çalınan müziğe oyuncular eslik etmekte ve maharetlerini sergilemektedir.

19. yy sonları ve 20. yy başlarında ünlü Rus besteci Sergey Taneyov, Kabardey-Balkar'da bulundu. 1885'li yıllarda Kabardey ve Balkarların müzikal folklorunu öğrenmek için çalıştı. Yaptığı araştırma gezilerine Moskova Üniversitesi profesörlerinden M.M.Kovalevsk ( 1851 - 1916 ), bilim adamı, etnograf I.I.Ivanyukov ( 1844 - 1912 ) ve başkaları katılmışlardır. Grup, Kislovodsk yakınlarındaki köylerde bulunmuş ve bir Kurban bayramına katılmıştır. Taneyev ve arkadaşları dağlı halkların dans ve oyunlarını izlemiş, şarkılarını dinlemişlerdir.

S.I. Taneyev 20 şarkı yazmış, ulusal müzik enstrümanları üzerine bilgiler toplamış, Adigelerin şarkı besteleme şekillerini derlemiştir. Çalışmalarında halk şarkıcıları hakkında bilgiler yer almıştır.

Profesyonel Adige müziğinin temelinin oluşturulması ve geliştirilmesinde klasik Rus bestecilerinin katkıları büyüktür. Adige folklorunun araştırılıp öğrenilmesi için besteci A.M.Avraamov, M.F.Gnesin, A.F.Grebnev ve başkaları çalışmışlardır. Onların, ulusal müzik tarihi üzerine yaptıkları derlemelerden, daha sonra yapılan çalışmalarda da yararlanılmıştır.

Leningrad Konservatuarı profesörü Mihail Gnesin 1932 yılında folklor araştırma grubu ile birlikte Adigey'de Afipsip köyünde bulunmuştur. Derlediği folklor ürünlerinden yararlanarak 'Adigey' isimli seksteti, 'Çerkezlerin şarkıları ve dansları' isimli süiti, piyano için 'Camirze' isimli fantaziyi ve başkalarını bestelemiştir.

Mihail Gnesin'in 'Çerkez şarkıları' adlı makalesi 'Halk Sanatı' dergisinde (yıl 1937, sayı 12) yer almıştır. Makalenin konusu halk şarkılarının ulusal müzik enstrümanları ile çalınışları üzerinedir.

Besteci, Adige müzik sanatının, yaşamın çeşitli alanlarına uzandığını yazılarında belirtir. Ulusun müzikal folklorunun zengin olduğunu, eski zamanlarda halkın bestelediği kimi şarkıların zamanla kaybolduğunu, şarkıların sanatsal değerlerinde olumlu değişimler kaydedildiğini dile getirir.

Rus kültür ve sanat adamlarının Adige müzikal folkloruna verdikleri önem, tarih sayfalarından kaybolmayacaktır. Onlar, yazdıkları eserlerde Adige şarkısının kat ettiği tarihi yolu göstermişlerdir. Dağlı halkların müzikal kültürlerine ilk ilgi duyanlar, müzikal kültürümüzün Rus ve başka halklarca tanınmasını sağlayanlar, sanat yoluyla halklar arası yakınlaşmanın ilk çığırını açanlar onlar olmuştur.