It should not be displayed by the theme.

Aslında benim yaptıklarımın devamı diyebiliriz. Bugüne kadar geleneksel müzikle ilgili ne yaptıysam onun öznel bir devamı. Beslendiğim geleneklerden bende kalanları duyarlılığımla birleştirerek oluşturduğum bir albüm bu. Aslında dinleyen insanlardan ‘daha modern bir şey bekliyorduk ama adeta senin bugüne kadar yaptıklarının bir özeti’ gibi tepkiler aldım.
Farklı coğrafyaların geleneksel müziğini günümüze taşırken modernlik bu ezgilere ne kadar sızıyor?
Bir tarafta saf geleneksel müziğin katıksız örnekleri yine asıl sahiplerinden, halktan kaydettiğim gibi derliyorum. Hem Türk geleneksel müziğinden hem de dünya geleneksel müziğinden öğrendiklerimi sunuyorum. 21. yüzyılda yaşayan müzisyenler olarak saf geleneği bugün üretemeyiz.

Gezgin’de hangi coğrafyaların tınılarına doğru bir gezinti var?
Albümde iki tane sözlü, on iki tane enstrümantal ve bir tane de taksim eser var. Bu ezgilerde en başta Türk müziği temaları yer alıyor. Gül Kokusu, bestesi bana sözleri eşime ait bir parça var; Rumeli ezgilerini taşıyor. İstanbul Sirtosu, adı üstünde form olarak bir sirto; bir belgesel için yapmıştık. Anadolu müziğinden sonra en çok ilgilendiğim müzik türü Yunan müziği. Ta Helidonia parçası da, Gül Kokusu’nun Yunancası zaten. Arkadaşım George Kordellas parçayı çok beğendi ve söz yazmak istedi. Türkçe sözlü bir rebetiko olan ‘Hani Benim Mor Menekşem’ de albümde yer alıyor. Türk-Yunan bağlantılı kabul edilebilecek ‘İç Acısı’nı Cengiz Onural’la birlikte yaptık. Cengiz beni otobüs durağına bırakıyordu. Mırıldanırken birbirimizi tamamladık ve bu parça ortaya çıktı. Baboçka Valsi, Rus şehir müziğine gönderme; Köstence Özlemi de Romanya’daki çağdaş Çingene müziğine bir örnek sayılabilir. Kısacası, 25 senedir müzikal düzeyde gerçekleştirdiğim gezgin hayatım bu CD’de somut bir ürüne dönüştü.

Siz her ülkenin müziğine kulak kesiliyor musunuz?
Dünya kocaman, bırakın dinlemediğim ülke müziklerini dinlediğim birçok ülke müziğinin de hemen hemen hiç bilmediğim bölgeleri var. Geleneksel müzik çok büyük bir okyanus. Tabii geçmişle kıyaslanınca bugün internet sayesinde çok daha fazla bilgiye ulaşabiliyorum.
Konsere gittiğiniz zaman Balkanlar’da sizi kendi sanatçıları olarak mı kabul ediyorlar?
Eskiden İrlanda müziği çalardık, bugün de başka ülkelerden çalıyorum. Ama Balkanlar benim esas uzmanlık alanım ve gittiğim her yerden çok olumlu tepkiler alıyorum. Yunanlı bir dinleyicim benimle konuşmaya başlayınca mutlaka Yunanca konuşuyor. Oysa ben Yunanca, “Yunanca bilmiyorum sadece şarkı söylemeyi biliyorum” diyebiliyorum. Arnavut bir akordeon hocamız var, benim için “Arnavut müziği çaldığı zaman bir Arnavut, Bulgar müziği çaldığı zaman bir Bulgar, Makedon müziği çaldığı zaman bir Makedon” tanımlamasında bulunmuştu. Benim için çok gururlandırıcı bir ifadeydi. Tutkuyla bağlandığım müzikleri dinleyicilere sevdirmek, dinleyenlere o otantikliği çağrıştırmak çok özel ve güzeldi benim için. Konserlerde de bütün Balkanlar’dan çok olumlu tepkiler alıyorum.
2002’de Teoman’la sahne aldıktan sonra rockçılar sizi dinlemeye başladı mı?
Valla onu ölçemiyorum ama çok bir şey değişmedi gibi geliyor bana. Gençler çok sıcak karşıladı ama sonuçta ben orada Teoman’ın müziğini çaldım. Bizim mücadelemiz eski yıllarda çok yavaş geliyordu; şimdi internet teknolojisi ve medyanın belli kesimlerinde yaptığımız işe değer veren insanlar, dinleyici kitlemizi artırdı. www.muammerketencoglu.com adresinden dinleyenlerle yazışıyorum. Biz protokol sanatçısı değiliz, ulaşılabilen sanatçılarız.

Dizi müzikleri de sizi yeni bir kitle ile tanıştırdı…
Dizi müziklerine katkım oldu, insanlar akordeon sesine aşina oldu. Elveda Rumeli dizisinin bu konuda ciddi katkısı olduğunu hissediyorum.
20 yıldır oluşturduğunuz bir kütüphaneniz var. Bu kütüphaneden kimler faydalanabiliyor?
En başta benim ürettiklerimle seyirciye yansıyor. Ben arşivimdeki bilgilerimi repertuvarımla dinleyiciye ulaştırıyorum. Yalnızca albümlerle değil radyo programım sayesinde de dinleyicilerime bu bilgileri ulaştırıyorum. Her çarşamba ‘Tuna’nın Beri Yanı’ diye Açık Radyo’da program yapıyorum. Ama fizikî olarak kütüphaneme kimseyi dokundurmam.
Kederli Akordeon diye bir parçanız var. Akordeonunuz genelde kederli midir yoksa neşeli mi?
Günden güne değişir. Akordeon ağır bir çalgı, performansı korumak için bol bol egzersiz yapmak gerekiyor. Egzersiz yaparken de elleri açmak için hızlı temalar çalmak gerekiyor. Ama keyfi çaldığımda o günkü ruh halime göre çalıyorum.

«Θα είχα μάθει πολύ καλύτερα τη γλώσσα σας, αν υπήρχε μια μέθοδος διδασκαλίας σε σύστημα μπράιγ», εξομολογείται ο Μουαμέρ Κετέντζογλου, ο οποίος είναι ο γνωστότερος Τούρκος ερμηνευτής του ελληνικού ρεμπέτικου. (Φωτ.: Αλέξανδρος Φιλιππίδης)

«Γεννήθηκα στην Τίρε  (Θήρα), κοντά στη Σμύρνη. Οι κάτοικοι της πόλης, στα τουρκικά λέγονται Τιρελί. Και εγώ που ξέρω λίγα ελληνικά, κάνω πάντα ένα χιουμοριστικό λογοπαίγνιο και λέω ότι δεν είναι Τιρελί αλλά τρελοί. Θα είχα μάθει πολύ καλύτερα τη γλώσσα σας, αν υπήρχε μια μέθοδος διδασκαλίας σε σύστημα μπράιγ». Ο Μουαμέρ Κετέντζογλου είναι ο γνωστότερος Τούρκος ερμηνευτής του ελληνικού ρεμπέτικου. Τυφλός εκ γενετής, είχε ταλέντο στη μουσική από παιδί και έγινε δεξιοτέχνης ακορντεονίστας. Αγαπάει την Ελλάδα, ιδιαίτερα την Κρήτη, έχει πολλούς φίλους στη χώρα μας και ένα ρεπερτόριο από εκατοντάδες ελληνικά τραγούδια. Μας επισκέπτεται συχνά, έχει εμφανιστεί στην ελληνική τηλεόραση, ενώ την περασμένη εβδομάδα, έδωσε μια συναυλία με το συγκρότημά του, τους «Ζεϊμπέκ», στο Παλαιό Φάληρο στο πλαίσιο της τουρκικής Εβδομάδας Πολιτισμού στην Αθήνα.

Τον συναντήσαμε στο ξενοδοχείο του, την περασμένη Παρασκευή, και κάναμε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση, υπό τους λαρυγγισμούς της Σελίν Ντιόν, της Γουίτνεϊ Χιούστον και της Μαράια Κάρεϊ, που έβγαιναν δυνατά από τα ηχεία στο λόμπι, την ώρα του πρωινού. Τα ενδιαφέροντα του Κετέντζογλου δεν περιορίζονται μόνο στη δική μας μουσική, την οποία γνωρίζει σε βάθος. Στην εκπομπή του σε ιδιωτικό ραδιοφωνικό σταθμό, παίζει από ελληνικούς κλέφτικους σκοπούς για τη σκλαβωμένη ρωμιοσύνη (κι όμως είναι αλήθεια!), μέχρι παραδοσιακές μελωδίες από όλα τα Βαλκάνια και την Αρμενία. «Οπως είναι φυσικό και εμείς οι Τούρκοι έχουμε τραγούδια με στίχους κατά των Ελλήνων. Είναι και αυτά μέρος της παράδοσης όπως και στην Ελλάδα» συνεχίζει, εξηγώντας ότι εστιάζει στη μουσική και όχι στην πολιτική.

Εχει αυθεντική αγάπη στο έθνικ, αλλά δεν είναι καθόλου εθνικιστής. Αντιθέτως, πιστεύει με θέρμη στην κοινή πολιτιστική κληρονομιά ανάμεσα στις δύο ακτές του Αιγαίου και στην αμφίπλευρη προσέγγιση που έχει γίνει από τους σεισμούς του 1999 και μετά: «Νομίζω ότι έχουμε φτάσει σε ένα πολύ καλό σημείο και τίποτε δεν μπορεί να μας γυρίσει πίσω. Αλλωστε, δεν έχουμε τη δυνατότητα να αλλάξουμε το παρελθόν. Μπορούμε όμως να επηρεάσουμε το παρόν και βέβαια το μέλλον», μας λέει.

Η ιστορία του

Μειλίχιος, πνευματώδης και διαρκώς χαμογελαστός, ο Κετέντζογλου μας διηγήθηκε τη δική του ιστορία. «Η οικογένειά μου κατάγεται από τη Γευγελή (σήμερα πόλη της ΠΓΔΜ) και έφυγε από εκεί μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Πολλά από τα μέλη της είχαν κλίση στο τραγούδι. Ενας θείος μου είχε μάλιστα και μια ορχήστρα με χάλκινα, σαν και αυτές που υπάρχουν στη Βόρειο Ελλάδα. Με ενθάρρυνε πολύ να μάθω μουσική και μου έκανε δώρο ένα τύμπανο. Αργότερα μου αγόρασε ένα παλιό ακορντεόν και άρχισα να ανακαλύπτω τις νότες και τις μελωδίες. Η αγάπη μου αυτή αναπτύχθηκε αργότερα στο ειδικό σχολείο τυφλών όπου φοίτησα στο Δημοτικό. Στο Γυμνάσιο είχα την τύχη να γνωρίσω έναν καταπληκτικό δάσκαλο με καταγωγή από την Ξάνθη. Ηξερε ελληνικά και μου μίλησε για τον Νταλάρα και τον Μίκη Θεοδωράκη. Ηταν και αυτός τυφλός και τραγουδούσε πολλά ελληνικά τραγούδια, βοηθώντας με να διαμορφώσω έναν νέο δρόμο. Σπούδασα ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου και εκεί βρήκα πρόσφορο έδαφος να μελετήσω την έθνικ παραδοσιακή μουσική από τη Λατινική Αμερική μέχρι την Ασία. Εντόπισα και ορισμένες παλαιές ηχογραφήσεις ελληνικών τραγουδιών, από ποιοτικά ώς τουριστικά και σκυλάδικα. Η φωνή του Νταλάρα μου άρεσε πολύ τότε και μου έλεγαν ότι τραγουδάω με το δικό του ύφος. Εκτοτε εξελίχθηκα, αλλά εκείνος υπήρξε από τις αρχικές μου αναφορές».

Και το ρεμπέτικο; «Ακούγεται αστείο, αλλά το ανακάλυψα στη Βιέννη. Στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου υπήρχε μια μεγάλη ανθολογία ρεμπέτικων τραγουδιών. Κάπως έτσι μπήκα στον κόσμο της Ρόζας Εσκενάζυ, του Μάρκου Βαμβακάρη, του Τσιτσάνη. Είχα φίλους Ρωμιούς και Θρακιώτες Τούρκους που μιλούσαν ελληνικά και μου εξηγούσαν τους στίχους αλλά και την προφορά. Κρατούσα σημειώσεις σε μπράιγ. Είχα ανακαλύψει το μεράκι μου. Ξέρετε, σε όλα τα Βαλκάνια υπάρχει η ίδια αραβική λέξη, το “μεράκ” για να περιγράψουμε το πάθος για κάτι. Στην Τουρκία επίσης, σημαίνει και θαύμα».

Με τον Θεοδωράκη

«Στη χώρα μου» συνεχίζει ο μουσικός «δεν είχαμε κάτι αντίστοιχο με το ρεμπέτικο. Τη δεκαετία του ’90 άρχισα να κάνω μουσικές εκδηλώσεις, ακόμα και συνέδρια για να διαδώσω αυτό το είδος τραγουδιού, αλλά και το ποιοτικό ελληνικό τραγούδι από συνθέτες όπως ο Χατζιδάκις, ο Μαρκόπουλος, ο Λοΐζος. Οι προσπάθειές μου βρήκαν ανταπόκριση, όχι ίσως στην πλατιά μάζα, αλλά στους ευαισθητοποιημένους ακροατές. Τη δεκαετία του ’90 έπαιξα και σε μια συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη, που ήταν μεγάλη τιμή για μένα» λέει ο Κετέντζογλου, ο οποίος έβγαλε πολλές ανθολογίες παλαιών αλλά και νέων ελληνικών τραγουδιών. Αργότερα έφτιαξε και την κομπανία του, τους «Ζεϊμπέκ», που αρχικά έπαιζαν μόνο ρεμπέτικα, ενώ με τα χρόνια άλλαξαν ρεπερτόριο ενσωματώνοντας και τουρκικά τραγούδια. «Πιστεύω ότι ανάμεσα στους Ελληνες και τους Τούρκους υπάρχει στη μουσική κάτι που εγώ αποκαλώ “η αδελφότητα της κλίμακας”. Ο τρόπος που τραγουδάμε, οι μελωδίες μας μοιάζουν. Εκεί βρίσκεται η ουσία, όχι σε κάποια τραγούδια που υπάρχουν και στις δύο γλώσσες. Αυτό είναι πολύ ρηχό, πολύ τουριστικό».

Ανακαλύπτουμε ξανά οι μεν τους δε

«Ελληνες και Τούρκοι σήμερα, είμαστε σε μια διαδικασία που ανακαλύπτουμε ξανά οι μεν τους δε… Μοιραζόμαστε τη ζεστασιά του συναισθήματος, την απλότητα των τρόπων, αιώνες συμβίωσης. Θεωρώ ότι το ίδιο συμβαίνει και με τους Αρμένιους. Ας αφήσουμε παραπέρα την πολιτική και ας δούμε το συναίσθημά μας πού μας οδηγεί…» είναι οι τελευταίες του κουβέντες, πριν φύγει για να πάει να συναντήσει έναν Ρωμιό φίλο του που μένει στο Παλαιό Φάληρο.

Έντυπη

Συναντηθήκαμε με τον Μουαμμέρ Κετέντζογλου ένα απόγευμα στην Πόλη. Ήρθε μαζί με τη γυναίκα του, την Ντενίζ. Η Ντενίζ είναι σύντροφός του εδώ και μερικά χρόνια όχι μόνο στη ζωή αλλά και στο πάλκο. Σπούδασε νομική και ήτανε δικηγόρος μέχρι που η αγάπη της για τον Μουαμμέρ και τη μουσική την έκανε να αφήσει τη δικηγορία για να ασχοληθεί με το τραγούδι. Χαμογελαστοί, ευγενικοί και πρόσχαροι. Δεν είναι τυπικοί. Έχουνε ζωντάνια και φρεσκάδα. Και τη μεταδίδουνε. Ξέρουμε ότι ο Μουαμμέρ είναι μεγάλος μουσικός. Ξέρουμε επίσης ότι έρχεται συχνά στην Ελλάδα και έχει συνεργαστεί με μεγάλους Ελληνες μουσικούς. Ο Μουαμμέρ παίζει ακορντεόν. Το ξέρει καλά το ρεμπέτικο. Και ακόμα περισσότερο, το αισθάνεται το ρεμπέτικο. Γεννημένος κοντά στη Σμύρνη, με μια πλευρά της οικογένειας του να έρχεται από τη Γευγελή, ήρθε από μικρός σε επαφή με τη μουσική. Κάπου στη πορεία αγάπησε την ελληνική μουσική, αγάπησε και το ρεμπέτικο. Δεν μπορεί να μας δει. Όπως και εμείς δεν μπορούμε να δούμε αυτά που βλέπει. Πίνουμε ένα τσάι και αποφασίζουμε να ξεκινήσουμε. «Ξέρετε, κάθε φορά που πηγαίνω στην Ελλάδα παίρνω θετική ενέργεια» μας λέει. Του εξηγούμε τι περίπου θα τον ρωτήσουμε και εκεί έρχεται η πρώτη έκπληξη. Μας λέει ότι δεν είναι ένας μεγάλος διανοούμενος και ότι θα χρησιμοποιήσει τη διαίσθηση του για να μας απαντήσει. Η σεμνότητα είναι κάτι που πάντα εντυπωσιάζει. Ειδικά όταν προέρχεται από ανθρώπους σαν τον Μουαμμέρ. Μας μίλησε για πολλά. Για την πρώτη του επαφή με το ρεμπέτικο, για το ρόλο που έπαιξε για τη διάδοση του στην Τουρκία, την άποψη του για τις περιόδους του ρεμπέτικου και κάποια από τα είδη του. Μας μίλησε επίσης και για τα κοινά ελληνοτουρκικά τραγούδια. Εκεί μας αποκάλυψε τις μουσικές του ανησυχίες καθώς και τις μουσικές του αναζητήσεις που αφορούν τους δύο λαούς που ζουν εκατέρωθεν του Αιγαίου. Μας φάνηκε σαν όραμα. Ένα όραμα συνεργασίας, σεβασμού και προπάντων αγάπης.

Κύριε Κετέντζογλου θα μπορούσατε να μας μιλήσετε λίγο για εσάς;
Γεννήθηκα στην Τίρε (Θύρα) κοντά στη Σμύρνη το 1964. Άρχισα να ασχολούμαι από μικρός με τη μουσική στο σχολείο και διάλεξα το ακορντεόν. Αργότερα ήρθα στην Κωνσταντινούπολη όπου και σπούδασα ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου. Γενικά, σαν μουσικός ενδιαφέρομαι πολύ για την μουσική των άλλων λαών. Έχω μία προτίμηση για τη μουσική της δυτικής Τουρκίας και των βαλκανικών λαών. Η ελληνική μουσική με έχει τραβήξει πολύ. Και ιδιαίτερα το Ρεμπέτικο.

Τι είναι για σας το Ρεμπέτικο;
Με το Ρεμπέτικο, πολλοί άνθρωποι ασχολήθηκαν και έκαναν διάφορες θεωρίες γύρω από αυτό. Ορίστηκε πολλές φορές και διαφορετικά. Εγώ εδώ, επειδή μου το ζητάτε θα σας πω τη δικιά μου άποψη. Καταρχήν το Ρεμπέτικο είναι το είδος μουσικής με το οποίο αισθάνομαι ότι ταυτίζομαι. Όταν ακούω ή παίζω Ρεμπέτικο αισθάνομαι ότι γίνομαι ένα με αυτή τη μουσική. Βέβαια ακούω ελληνική μουσική από τα παιδικά μου χρόνια. Όμως αυτή η μουσική είχε κάτι που με απορροφούσε, είχε κάτι που με καλούσε. Θα σας πω κάποιες λεπτομέρειες που δεν είναι πολύ γνωστές. Το 1988 είχα πάει στη Βιέννη σε ένα φίλο. Το Ρεμπέτικο το ανακάλυψα εκεί. Όταν άκουσα για πρώτη φορά Ρεμπέτικα τραγούδια έμεινα άναυδος. Η πρώτη ανθολογία Ρεμπέτικου που άκουσα είναι η συλλογή «Πέντε Ελληνες στον Άδη». Ήταν ένα άλμπουμ με δύο δίσκους. Αυτή ήταν και η πρώτη μου επαφή με το Ρεμπέτικο.

Η Ντενίζ και ο Μουαμμέρ Κετέντζογλου κατά τη διάρκεια της συνέντευξης.

Καταλαβαίνατε τα λόγια από τα τραγούδια;
Όχι, δεν καταλάβαινα τίποτα. Στη συνέχεια, πάλι στη Βιέννη, βρήκα μία ανθολογία με 6 δίσκους με τίτλο «Η ιστορία του Ρεμπέτικου». Αυτοί οι δίσκοι ήταν τα πρώτα μου βήματα. Εκείνη την εποχή σπούδαζα στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου. Είχα φίλους από τη Δυτική Θράκη και τους παράγγελνα δίσκους από Ελλάδα. Όλα μου τα χρήματα τα ξόδευα σε δίσκους! Τότε συνέβη και κάτι άλλο: όσο περισσότερο γνώριζα το Ρεμπέτικο, τόσο περισσότερο αισθανόμουνα ότι είναι το καθήκον μου, η υποχρέωσή μου να το παρουσιάσω στην Τουρκία. Εκείνη την εποχή στην Κωνσταντινούπολη υπήρχε ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για το Ρεμπέτικο. Οι άνθρωποι εκεί το υποδέχονταν με μεγάλο ενδιαφέρον και θαυμασμό. Υστέρα από τόσα χρόνια οι Τούρκοι προσπαθούσαν να ανακαλύψουν αυτή τη μουσική. 

Πώς στην Τουρκία ο κόσμος ανακάλυπτε εκείνη την εποχή το Ρεμπέτικο;
Πρώτα απ’ όλα χάρη στην ταινία «Ρεμπέτικο» του Κώστα Φέρρη. Εκείνη την εποχή στην Τουρκία άρχισαν να ακούγονται και άλλα είδη ελληνικής μουσικής. Τότε έκανα και ένα μικρό σχήμα με μερακλήδες μουσικούς. Παράλληλα άρχισα να κάνω σεμινάρια για το Ρεμπέτικο και έδωσα διαλέξεις σε πάρα πολλά κέντρα διασκέδασης και πολιτιστικά κέντρα.

Παράλληλα με τα τραγούδια που έπαιζα παρουσίαζα επίσης και τραγούδια μέσα από παλιές αυθεντικές ηχογραφήσεις. Εκείνη την περίοδο ήμουνα ο μόνος που ασχολήθηκε με την παρουσίαση και την προβολή του Ρεμπέτικου αφού κανένας άλλος δεν ενδιαφερόταν. Αυτό συνεχίστηκε για πολλά χρόνια. Τότε ένας διάσημος δημοσιογράφος με ονόμασε «Ρεμπέτικο Μουαμμέρ» (γελάει). Κανένας βέβαια δεν μου ανάθεσε αυτόν το ρόλο, τον ανέλαβα μόνος μου. Και αυτό σας το λέω με κάποια πικρία, γιατί κανένας άλλος δε θέλησε να ασχοληθεί πριν από μένα. Αυτά που σας περιγράφω έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Σήμερα βέβαια στην Τουρκία υπάρχουν και άλλοι άνθρωποι που ασχολούνται με το Ρεμπέτικο και τη διάδοσή του. 

Βλέπουμε ότι στους δίσκους όπου παρουσιάζετε το Ρεμπέτικο υπάρχει και μία παιδαγωγική διάθεση. Ενδιαφέρεστε να δώσετε στοιχεία γι’ αυτά τα τραγούδια.
Ίσως αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι αγαπάω πολύ αυτή τη μουσική και παράλληλα ενδιαφέρομαι και για την ιστορία των μουσικών. Σε κάθε είδος μουσικής που ασχολούμαι ενδιαφέρομαι και για τις συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργήθηκε. Το θεωρώ πολύ σημαντικό. Ίσως επειδή παρουσίαζα για πρώτη φορά το Ρεμπέτικο με ενδιέφερε να γίνει σωστά. Εκείνα τα χρόνια ήμουνα πολύ ευτυχής όταν έκανα αυτή τη δουλειά.

Συμφωνείτε με την προσθήκη τούρκικων στίχων σε ρεμπέτικα τραγούδια;
Όπως γνωρίζετε, η γλώσσα του Ρεμπέτικου είναι η ελληνική. Αυτά τα τραγούδια έχουν μια ιστορία, έχουν τη δική τους ζωή. Προσωπικά δεν μπορώ να φανταστώ ότι το Ρεμπέτικο πρέπει να γίνει ένα είδος τούρκικης μουσικής βάζοντάς του τούρκικα λόγια, παρόλο που το μουσικό ύφος του έχει ανατολική χροιά. Το Ρεμπέτικο είναι ένα ειδικό είδος μουσικής. Και στην Τουρκία χρειάζεται ένα ειδικό κοινό για να το ακούσει.

Από τότε που αρχίσατε να παρουσιάζετε το Ρεμπέτικο στην Τουρκία μέχρι σήμερα τι έχει αλλάξει;
Σήμερα στην Τουρκία ακούμε ελληνική μουσική. Στα εστιατόρια, στο δρόμο, στα μαγαζιά. Για μένα σημαίνει ένα πράγμα: ότι οι Τούρκοι θυμήθηκαν ότι οι δύο λαοί είναι αχώριστοι, όπως το δάχτυλο με το νύχι. Αυτό δε δημιουργήθηκε τώρα. Υπήρχε. Απλά το ξαναθυμηθήκαμε.

Πιστεύετε ότι αυτό το ενδιαφέρον για την ελληνική μουσική στην Τουρκία είναι το αποτέλεσμα, ο καρπός της ελληνοτουρκικής προσέγγισης που συμβαίνει σήμερα;
Για μένα είναι το αντίθετο. Πιστεύω ότι βρίσκεται στην πηγή, αποτελεί ένα από τα αίτια αυτής της προσέγγισης. Γιατί όπως γνωρίζετε, η ελληνοτουρκική προσέγγιση όπως την ξέρουμε γίνεται μετά το 1999. Ενώ αυτή η προσέγγιση άρχισε νωρίτερα, με την ταινία του Κώστα Φέρρη, με κάποιους δίσκους με ρεμπέτικα τραγούδια αλλά και άλλα ελληνικά τραγούδια που άρχισαν να ακούγονται εκείνη την εποχή. Βέβαια, δεν αντιλέγω ότι ο μεγαλύτερος παράγοντας της ελληνοτουρκικής προσέγγισης είναι οι καταστροφικοί σεισμοί που συνέβησαν στην Τουρκία το 1999.

Ξέρουμε ότι σας αρέσουν τα ζεϊμπέκικα…
Το ζεϊμπέκικο είναι ένα είδος μουσικής που το αγκαλιάζω με μεγάλη ευχαρίστηση. Τόσο τα ζεϊμπέκικα του ρεμπέτικου όσο και τα παραδοσιακά zeybek της Τουρκίας. Στην Ελλάδα υπάρχουν ζεϊμπέκικα με ρυθμική αγωγή και ύφος που δεν υπάρχουν στην Τουρκία. Για παράδειγμα, όταν προσπαθώ να τα παίξω έχω δυσκολίες να εξηγήσω στους μουσικούς μου πώς πρέπει να τα εκτελέσουν. Είμαι ένας θαυμαστής των Ελλήνων συνθετών που συνέθεσαν καταπληκτικά ζεϊμπέκικα. Αυτό το ζεϊμπέκικο δεν το έχουμε εδώ στην Τουρκία.

Η Ντενίζ και ο Μουαμμέρ Κετέντζογλου σε μια συναυλία το 2007

Πού οφείλεται το γεγονός ότι έχουμε δύο διαφορετικά είδη «ζεϊμπέκικου», το zeybek της Τουρκίας και το ζεϊμπέκικο της Ελλάδας;
Με βάση το zeybek και τα ζεϊμπέκικα που είχαν γίνει στην Ελλάδα έγιναν ζεϊμπέκικα με πολλές ποικιλίες. Η διαφορά αυτή οφείλεται από τη μία πλευρά στη δημιουργικότητα των Ελλήνων δημιουργών και από την άλλη στην έλλειψη επικοινωνίας μεταξύ των δύο λαών. Στην Τουρκία το zeybek παρέμεινε ένα είδος λαϊκής μουσικής. Ένας αριθμός συνθετών που συνέθετε για την οθωμανική μουσική, συνέθεσε zeybek αλλά ήταν εξαιρετικά σπάνια. Το πιο γνωστό είναι αυτό του Tanburi Cemil, «Μανταλένα». Μετά γράφτηκαν ελληνικά λόγια πάνω σ’ αυτό.
Ένας αριθμός σύγχρονων Τούρκων συνθετών που αγαπούν επίσης την ελληνική μουσική, όπως ο Cengiz Οnural, ο Κιρίκ Ατοπουλού, γράφουνε νέα ζεϊμπέκικα. Επίσης εγώ θα συνθέσω τα δικά μου ζεϊμπέκικα.
Ντενίζ: 
Τα έχει ήδη συνθέσει και θα κάνει ακόμα περισσότερα! Έχει κάνει ένα ελληνικό ζεϊμπέκικο, ένα μοντέρνο ζεϊμπέκικο. Το ονόμασε «Το ζεϊμπέκικο του Νοέμβρη». 
Μουαμμέρ:
Ναι, θα παρουσιαστεί στο καινούργιο μου δίσκο που θα βγει σε δύο μήνες περίπου και λέγεται «Ο ταξιδιώτης». Θα έχει μόνο δικές μου συνθέσεις. Σε μία από αυτές τις συνθέσεις το ίδιο τραγούδι υπάρχει δυο φορές: μια στα ελληνικά και μια στα τούρκικα. Στα ελληνικά το τραγουδάει η Ντενίζ και στα τούρκικα εγώ. Τα άλλα είναι οργανικά ζεϊμπέκικα. 

(Βρίσκουμε την ευκαιρία να ρωτήσουμε την Ντενίζ). Πώς σας φαίνεται να τραγουδάτε ελληνικά;
Ντενίζ: 
Ξέρετε, εδώ και πέντε χρόνια, μαζί με τον Μουαμμέρ έχω τραγουδήσει λαϊκά, σμυρναίικα και ρεμπέτικα τραγούδια. Από την παιδική μου ηλικία ενδιαφερόμουν για τα ελληνικά τραγούδια. Η γιαγιά μου από την πλευρά του πατέρα μου ήταν από τα Χανιά της Κρήτης, ήταν Τουρκοκρητικιά. Η μητρική της γλώσσα ήταν τα ελληνικά και μάλιστα όταν μιλούσε με τους συγγενείς και δεν ήθελε να καταλαβαίνουμε εμείς τα παιδιά, μιλούσανε ελληνικά. Οπότε τα ελληνικά ήτανε μέσα στην οικογένειά μου.
Μουαμμέρ:
Η Ντενίζ έγραψε μάλιστα και τα λόγια για το τραγούδι που σας ανέφερα πριν και που λέγεται «Gül Kokusu» (Αρωμα τριαντάφυλλου). Στην ελληνική του έκδοση τους στίχους έγραψε ο φίλος μου Γιώργος Κορδέλας και το τραγούδι έχει τίτλο «Τα Χελιδόνια». Αυτό θέλω πραγματικά, όχι μόνο να τραγουδάμε τα κοινά μας τραγούδια αλλά και να δημιουργήσουμε νέα κοινά μας τραγούδια. Για να ξαναγυρίσω λοιπόν στο ζεϊμπέκικο, στην Τουρκία οι συνθέτες ζεϊμπέκικου είναι πολύ λίγοι. Η διαφορά του σε σχέση με την Ελλάδα είναι ότι εδώ στην Τουρκία παραμένει ένα είδος παραδοσιακής μουσικής.

Στην Ελλάδα σπάνια θα δούμε οχτάσημο ζεϊμπέκικο. Στην Τουρκία το συναντούμε πιο συχνά. Γιατί αυτή η διαφορά;
Στην Ελλάδα πρακτικά δεν έχουμε οχτάσημο ζεϊμπέκικο. Εγώ πιστεύω ότι το ζεϊμπέκικο ήταν πάντα εννιάρι. Γιατί η ψυχή χτυπάει στο εννιάρι. Για μένα τα οχτάσημα δεν έχουν ζεϊμπέκικο ήχο. Βέβαια είναι συζητήσιμο, κάποιοι ερευνητές λένε ότι μπορεί και να υπήρχε. Σαν μουσικός όμως, όταν παίζω ζεϊμπέκικα, θέλω να αισθανθώ το εννιάρι. Τόσο σαν ρυθμό όσο και σαν εσωτερική δομή. Στην Ελλάδα μάλιστα έχουμε διαφορετικές ρυθμικές δομές. Όπως για παράδειγμα το απτάλικο ζεϊμπέκικο.

Υπάρχει το απτάλικο ζεϊμπέκικο στην Τουρκία;
Όχι. Εμείς τα zeybek τα ξεχωρίζουμε σαν βαρύ, πολύ βαρύ και γρήγορο γυναικείο zeybek. Εμείς δε δώσαμε συγκεκριμένα ονόματα για το ζεϊμπέκικο όπως έγινε στην Ελλάδα. 

Από πού λοιπόν βγαίνει το απτάλικο;
Μπορούμε να δώσουμε πολλές ερμηνείες. Η πρώτη είναι ότι είναι αυτοσχεδιαστικός χορός που μπορεί να χορεύεται λίγο «επιπόλαια». Είναι γενικά ένας χορός χωρίς κανόνες. Μπορεί να είναι ένας χορός μεθυσμένων. Αν έβλεπα θα μπορούσα να σας πω πιο εύκολα (σ.σ. γελάει). Η λέξη aptal, που σημαίνει άγαρμπος, συνδέεται με αυτή την ερμηνεία. Είναι και η πιο πιθανή για μένα. Από την άλλη έχουμε τη λέξη abdal όπου είναι άνθρωποι από την παράδοση των μπεκτασήδων που είναι άνθρωποι κοντά στο Θεό. Είναι συχνά ποιητές. Επίσης ονομάζουμε abdal μία φυλή που ήρθε από το Ιράν στην Κεντρική Ανατολία και έχουν τη δική τους μουσική. Αυτοί είναι Αλεβίτες. Δουλεύουν συχνά σαν μουσικοί και οι άλλοι άνθρωποι τους βλέπουν υποτιμητικά. Θεωρούνται τσιγγάνοι αλλά δεν είναι σίγουρο. Πάντως ζούσαν ξεχωριστά από τους άλλους. Ο κόσμος τούς θυμόταν όταν χρειαζότανε μουσικούς για τους γάμους και άλλες εκδηλώσεις. Βέβαια να σας πω ότι ο απτάλικος με τη μουσική των abdal δεν έχει καμία σχέση. Λείπει το εννιάρι στη μουσική τους.

‘Μόνο οι Ελληνες και οι Τούρκοι έχουν ζεϊμπέκικο. Γι’ αυτό και πιστεύω ότι το ζεϊμπέκικο είναι ένας ελληνοτουρκικός καρπός’

Τελικά τι είναι το ζεϊμπέκικο;Μέχρι πρόσφατα πιστεύαμε ότι οι ζεϊμπέκηδες ζούσαν σ’ έναν περιορισμένο χώρο στην Ανατολία. Αλλά τελικά, το 19ο αιώνα οι ζεϊμπέκηδες ζούσαν σε μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή. Από το Νότο στη Σελεύκεια μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα στη Σαμψούντα στο Ορντού. Και όχι μόνο δίπλα στη θάλασσα αλλά και στην ενδοχώρα. Πριν από περίπου χίλια χρόνια ήρθαν στην Ανατολία οι Γιουρούκοι. Αυτοί είναι μια νομαδική φυλή και εγκαταστάθηκαν σε διάφορα σημεία. Οι περισσότεροι πήγαν στα βουνά. Μετά το 17ο αιώνα στην οθωμανική αυτοκρατορία υπάρχουν άνθρωποι που επαναστατούν εναντίον της. Αυτοί ζούσαν στα βουνά και σύμφωνα με τη γνώμη μου είναι Ελληνες και Γιουρούκοι. Η μουσική των ζεϊμπέκηδων είναι κοινός καρπός γιατί συμμετείχαν στον ίδιο σκοπό και ζούσαν παρόμοια ζωή. Προσωπικά πιστεύω ότι πολιτιστικά στοιχεία των Γιουρούκων αναμίχτηκαν με στοιχεία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας. Κι αυτό σας το λέω γιατί μέχρι στιγμής δεν έχω δει κάποια μουσική που να μοιάζει με το ζεϊμπέκικο σε καμία άλλη εθνότητα της οθωμανικής κοινωνίας. Μόνο οι Ελληνες και οι Τούρκοι έχουν ζεϊμπέκικο. Γι’ αυτό και πιστεύω ότι το ζεϊμπέκικο είναι ένας ελληνοτουρκικός καρπός. 

Πώς βλέπετε τη σχέση Ελλήνων και Τούρκων σήμερα;
Ο Κεμάλ Ατατούρκ και ο Ελευθέριος Βενιζέλος δώσανε τα χέρια, αλλά ο λαοί απομακρύνθηκαν πολιτιστικά. Τώρα τα πράγματα αλλάζουν. Όταν πηγαίνετε στην Ελλάδα βλέπετε ότι οι Ελληνες αρχίζουν να ξαναμαθαίνουν τα τούρκικα. Από Θεσσαλονίκη και Αθήνα οι άνθρωποι έρχονται να μάθουν κανονάκι και άλλα όργανα. Οι άνθρωποι που ταξιδεύουν είναι πολλοί. Υπάρχουν ελληνικά μουσικά σχήματα που μέσα από την αναζήτηση τους για τη μουσική των Ρωμιών και τη μουσική της περιοχής γενικότερα παίζουν και τούρκικη μουσική ή μουσική που έχει τούρκικα στοιχεία. Για παράδειγμα το μουσικό σχήμα «Λωξάντρα» στη Θεσσαλονίκη. Ήτανε εδώ πριν από λίγο καιρό. Δεν παίζουν ακριβώς την τούρκικη μουσική αλλά η ερμηνεία τους μοιάζει της τούρκικης μουσικής. Ένα άλλο σχήμα είναι το «Τακίμ» όπου συμμετέχουν και Τούρκοι μουσικοί. Ανάμεσα σε άλλα τραγούδια παίζουν και ένα συγκεκριμένο αριθμό τραγουδιών του Göksel Βaktagir. Αν κοιτάξουμε από την τούρκικη πλευρά, η ελληνική μουσική είναι πολύ αγαπητή σήμερα. Τα μαθήματα ελληνικής γλώσσας έχουν πολλαπλασιαστεί, όχι μόνο στην Κωνσταντινούπολη αλλά και στη Σμύρνη. Σήμερα πλέον υπάρχει μια διάθεση να γνωρίσει ο ένας τον άλλο. Στη νεότητά μου, όταν ασχολήθηκα με το Ρεμπέτικο, υπήρχε μόνο ένα μέρος για να μάθω ελληνικά. Σήμερα υπάρχουν πολλοί χώροι, όπως πανεπιστήμια, ιδιωτικά φροντιστήρια και ιδρύματα, όπου έχουμε την ευκαιρία να μάθουμε αυτή τη γλώσσα. Όπως σας είπα προηγουμένως, πριν από χρόνια δώσαμε τα χέρια, αλλά αυτή η κίνηση έμεινε χωρίς συνέχεια. Σήμερα δίνουμε τη συνέχεια αυτή. 

Πώς βλέπετε τη συνεργασία μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων μουσικών;
Εδώ και χρόνια συνεργάζομαι με πολλούς Ελληνες μουσικούς. Κάνουμε συναυλίες με γνωστά κοινά ελληνοτουρκικά τραγούδια αλλά τώρα έχω κορεστεί τραγουδώντας μόνο αυτά. Έχει αρχίσει να με ενοχλεί ότι η κοινή μουσική μας κληρονομιά συνοψίζεται μόνο σε αυτό το ρεπερτόριο των 20 περίπου τραγουδιών. Το βρίσκω πολύ ανεπαρκές γιατί υπάρχουν και άλλα πολλά κοινά τραγούδια. Αυτά τα συγκεκριμένα μπορούμε να τα δούμε σαν ένα πρώτο ερασιτεχνικό βήμα, μιας και είναι πολύ γνωστά στον κόσμο. Εγώ προσωπικά έχω σχεδόν σταματήσει να τα παίζω. Κάποιες φορές το κάνω βέβαια, αλλά προτιμώ να παίζω κάποια άλλα που είναι λιγότερο γνωστά. Και μερικά από αυτά, μάλλον παίχτηκαν από μένα για πρώτη φορά. 
Έχω πειστεί ότι η επανάληψη αυτού του ρεπερτορίου καθυστερεί την πρόοδό μας. Πρέπει να κάνουμε μεγαλύτερες έρευνες σε εκείνα τα κοινά μας τραγούδια που δεν είναι γνωστά.

Αφίσα από τη συναυλία στη Ρόδο το Σεπτέμβρη του 2009

Τι προτείνετε για το μέλλον για τη συνεργασία Ελλήνων και Τούρκων μουσικών;
Μπορούμε να κάνουμε ένα βήμα παραπέρα. Στην Ελλάδα και στην Τουρκία υπάρχουν σημαντικοί μουσικοί. Αν δουλέψουν μαζί, μπορούν να δημιουργήσουν μια μουσική που να έχει τη δική της ταυτότητα. Μια κοινή μουσική, όπου θα τη σκεφτούμε και θα τη δουλέψουμε μαζί, παίρνοντας το παράδειγμα της παραδοσιακής μας μουσικής. Εγώ φαντάζομαι μια καινούργια μουσική όπου θα προβάλλεται η κοινή μας μουσική πολιτιστική κληρονομιά. Να σας πω ότι στη Ρόδο το Σεπτέμβρη κάναμε μια καλή συναυλία. Ήμασταν τέσσερις Τούρκοι και τέσσερις Ελληνες μουσικοί με δύο Ελληνίδες τραγουδίστριες. Οργανώθηκε από τον ιδιοκτήτη μιας ταβέρνας που το έκανε στη παραλία, ανοιχτό στο κοινό. Ο ιδιοκτήτης της πλήρωσε τα πάντα. Τους άρεσαν πολύ τα τούρκικα τραγούδια. Για παράδειγμα το «Μανόλια» που τραγουδήθηκε και από το Στέλιο Καζαντζίδη. Ψάχνουμε αυτό που μας λείπει. Γι’ αυτό εμείς αγαπάμε την ελληνική μουσική και οι Ελληνες θέλουν να ακούσουν αυτό που δεν άκουσαν εδώ και πολλά χρόνια. Ο καθένας θέλει αυτό που δεν έχει. Για παράδειγμα εσάς σας αρέσουν οι τούρκικοι μεζέδες, αλλά εμάς μας αρέσουν οι ελληνικοί μεζέδες!

Κύριε Κετέντζογλου σας ευχαριστούμε.
Εγώ σας ευχαριστώ!

Un  jour pluvieux  d’octobre  on a parlé de la musique et de sa vie dans l’ambiance très mouvementée d’Açik Radyo:. Voyez comment cette personne se racontait:

Il a commencé par la première étape de son  voyage musical : à l’école primaire, et au collège   il a eu  très bons professeurs de musique puis  pendant les années lycée  il  jouait  de l’orgue électronique  dans un orchestre de mariage, il a travaillé dans des bars. Son attachement aux musiques grecques et aux musiques des Balkans,  a été par le fait de les avoir beaucoup écoutées à la radio dans son enfance et l’année 1974 où il a rencontré pour la première fois  la musique contemporaine grecque grâce au quarante cinq tours de Stelios Kazancidis. Apres Kazancidis la fin des années 80 son amour de Dalaras a commencé comme une obsession. Il a précisé que à la jeunesse, les passions des gens déterminent leurs vies. ‘Si vous avez du talent, de la chance et si vous vous rencontrez les vrais gens votre vie  commence à changer’.En 1983 lorsque il a commencé ses études supérieures  à l’Université de Boðaziçi à Ýstanbul, il a commencé à s’intéresser à la musique populaire de différents pays. Son  intérêt envers la musique contemporaine grecque (laika)  et en particulier sur la musique des Balkans. Il a été influencé par les divers albums de musiques populaires qu’il  a écouté dans la section audiovisuelle de la bibliothèque mais il n y avait pas assez  d’albums  c’est pourquoi il a fait des enregistrements  sur des cassettes. En 1988 pour la première fois   il a écouté une disque rebetiko ’5 grecs au enfer’. C’était comme une anthologie des premiers enregistrements rebetiko.

Ensuite, on a parlé sur des effets de la Mondialisation qui commence après de la dissolution de la Russie Soviétique : Les années 90  généralement il y avait une émotion  pour les consommateurs  de musique et aussi les producteurs. il a découvert les richesses  dans le voisinage. Rebetiko, la musique géorgienne, la musique arménienne…tous est nés en Anatolie. Si il a qualifié la musique de nos jours de Goran Bregovic, de commercial il pense que Bregovic  a profité la généralisation de ces musiques et il est un initiateur .

On a continué de parler sur la mondialisation et la musique. Ensuite nous lui avons posé des questions sur le développement et les changements dans la musique traditionnelle et à part de laquelle s’il était possible de composer une nouvelle musique. Et puis nous avons lui demandé à quoi il avait voulu arriver avec son album, “ La Mémoire d’Izmir” qui compose de la musique traditionnelle égéenne.

Dans toutes les étapes de reportage on peut connaitre mieux Muammer Ketencoglu. Certains de nous ne l´a pas connu déjà, mais après ce reportage tout est vraiment changé. On est influencé par ses idées sur la musique.Par exemple, selon lui, à cause de mondialisation dans la domaine de la musique de plusieurs cultures différents sont connues, d´autre part l´inquiétude du commerce a surgi et nous nous sommes informés qu´il y a toujours l´inquiétude  du commerce. Les années 90, la mode de mélange des musiques traditionnelles et des musiques commerciales ont surgi. En ces années, tout le monde a traversé une grande variation. L´Union Soviétique s´est disloquée, l´internet a surgi. En Turquie aussi il y avait beaucoup d´échanges. Surtout on a accepté qu´il y avait d´autres personnes hors de la population turque et les différentes musiques des autres cultures ont commencé à montrer leurs existences.

Puis on lui demande si la musique traditionnelle continue de changer aujourd’hui. Il répond que dans beaucoup de pays, la musique traditionnelle n’a pas la chance à survivre sauf dans certains pays de l’Afrique et de l’Asie. Il explique cette situation par l’apparence du capitalisme. Vu cela, la musique a perdu la possibilité de se recréer.”Ce que l’on fait est mettre ensemble les choses qui ont été déjà faites. J’essaye de transporter la musique aux gens avec certains nuances sans détruire sa propre originalité.”dit Muammer Ketencoðlu. Si la musique traditionnelle ne continue pas à se recréer, ce n’est pas possible de la compose. Il nous répond que, si.”La musique composée peut être très proche de la musique traditionnelle ou on peut dire qu’elle est la musique traditionnelle elle même, à cause de l’intérêt qu’elle suscite. Je peux composer une musique thracienne mais pour l’appeller musique traditionnelle, elle doit être faite avec une grande connaissance et elle doit être appropriée avec le vrai auditeur. Si on ne fait pas attention à la composer avec une certaine connaissance de la musique, on la pollue. Aujourd’hui il y a beaucoup de pollution dans le secteur de la musique traditionnelle.”

Muammer Ketencoðlu n’est pas seulement un accordéoniste. Il représente les         cultures communes avec sa musique. Pour cette raison quelqu’un qui écoute sa musique ne peut pas regarder les autres hommes et les autres cultures avec des préjugés. Mais malheureusement à cause de la dégénérescence qui influence beaucoup de jeunes, on ne peut pas trouver la chance de comprendre son regard à la vie et à la musique. Vu cela il a voulu que les gens qui vivent en Grèce puissent écouter son album, “ La Mémoire d’Izmir”. Dans cet album il a exposé la culture commune qui est partagée par les grecs, les turques et les juifs. Il a contacté quelques entreprises de musique en Grèce mais ils n’ont pas lui répondu. Il pense que les éléments nationalistes étaient efficaces sur cette insouciance. Il dit qu’il n’est pas un porte-parole d’une seule culture spécifique, qu’il juste essaye d’exposer les éléments d’une culture commune. Nous devons essayer de comprendre le sens de la musique traditionnelle pour avoir un point de vue de la vie sans préjugés.

“En Turquie, la musique traditionnelle n’est pas assez entendue à cause des radios qui développent de la dégénération de la culture de masse et offre la possibilité aux artistes de donner des concerts. La société ne s’intéresse pas à la musique traditionnelle, c’est pourquoi on ne peut pas donner de concert, mais on lutte.” dit Muammer Ketencoglu.

On a vu que les passions de la jeunesse sont très déterminantes pour notre avenir. On a compris qu’on peut s’intéresser aux autres genres de la musique comme les musiques des Balkans et la musique traditionnelle.

Il a joué de l’accordéon avec le plus de plaisir pour nous il est vraiment très gentil et humble.. ’et il ajoute : ‘Je vais porter mon accordéon sur mon dos aussi longtemps que je pourrai’.On a senti qu’il était sérieux  en disant ces paroles.Finalement, il répète une phrase : ‘un homme qui écoute les chansons vraiment avec son cœur n’est pas capable de tuer.” Désormais nous aussi on les écoutera différemment….On vous propose intensément,  d’écouter son dernier album ‘le mémoire d’Izmir’.

2008,  IstanbulAydın Çıracıoğlu
Serra Avidor
Gülsüm Mutlu
Burag Garen Beşiktaşlıyan 

GALATASARAY ÜNİVERSİTESİ

Αν επισκεφτεί κάποιος την ιστοσελίδα του ( http://www.muammerketencoglu.com ), θα μείνει κατάπληκτος από τον πλούτο των στοιχείων –σε πέντε γλώσσες: τουρκικά, αγγλικά, ελληνικά, γαλλικά και γερμανικά- που θα βρει για κείνον και τη δουλειά του. Ανήκει στη νεότερη γενιά των Τούρκων δεξιοτεχνών της παραδοσιακής μουσικής. Γεννήθηκε το 1964. Τα θεμέλια για την μουσική του εκπαίδευση ρίχτηκαν στο δημοτικό και αργότερα στο γυμνάσιο για τους τυφλούς. Εκεί ήταν που διάλεξε το ακορντεόν, που έκτοτε τον συνοδεύει ισοβίως. Σε ανύποπτο χρόνο μου πρωτομίλησαν γι’ αυτόν ο Γιώργος Κορδέλλας -που μου χάρισε και κάποιους δίσκους του- και ο Στέλιος Ελληνιάδης. Γοητεύτηκα τόσο, που άρχισα να ψάχνω μανιωδώς τις ηχογραφήσεις του, ενώ ταυτόχρονα αρχίσαμε να μιλάμε από το διαδίκτυο. Όταν πριν λίγο καιρό κυκλοφόρησε ο καινούργιος του δίσκος με τραγούδια της Σμύρνης, μια εξαιρετική έκδοση της Kalan Music που συνοδεύεται απο εκατοντασέλιδο βιβλίο με πληροφορίες, σκέφτηκα ότι θα ήταν ενδιαφέρουσα για τους αναγνώστες του ΔΙΦΩΝΟΥ μια συνομιλία μαζί του. Η συνέντευξη, που όπως καταλαβαίνετε έγινε με τη μορφή των ηλεκτρονικών ερωτήσεων και απαντήσεων, πραγματοποιήθηκε με την καταλυτική βοήθεια της συζύγου του, Deniz (στα ελληνικά σημαίνει Θάλασσα), την οποία και ευχαριστώ θερμά: 

–  Θα ήθελα κατ’ αρχάς να μας πείτε μερικά πράγματα για τον εαυτό σας και για την μέχρι σήμερα διαδρομή σας στη μουσική.

–  Πέρασα τα παιδικά μου χρόνια στο Tire, μια επαρχία της Σμύρνης. Οι πρώτες μουσικές που γέμισαν τα’ αυτιά μου ήταν τα παραδοσιακά τραγούδια των ζεϊμπέκηδων, καθώς και σκοποί του Αιγαίου. Όταν αργότερα βρέθηκα να σπουδάζω Ψυχολογία στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, άρχισα ολοένα και περισσότερο να γοητεύομαι από τις λαϊκές μουσικές πολλών -και διαφορετικών- λαών του κόσμου. Τελικά, στη δεκαετία του ’90, αποφάσισα να εστιάσω στη μουσική της Ανατολίας και των Βαλκανίων. Είμαι δηλαδή ένας παθιασμένος λάτρης της παγκόσμιας παραδοσιακής μουσικής γενικά, αλλά και ειδικότερα της δυτικής Ανατολίας και των Βαλκανίων. Ο πρώτος μου δίσκος αποτελούνταν από παλιά και νεότερα ελληνικά τραγούδια και κυκλοφόρησε το 1993 με τον τίτλο Sevdali Kiyilar(Λατρεμένα Ακρογάλια). Ήταν το προοίμιο για δύο συλλογές με ρεμπέτικα (Rebetika I και Rebetika ΙΙ) που κυκλοφόρησαν -το 1994 και το 1995 αντίστοιχα- από την Kalan. Από το 1996 άρχισα -με το συγκρότημα Muammer Ketencoglu & His Zeybek Ensemble– να κάνω συναυλίες, παίζοντας ρεμπέτικα, αλλά και την κοινή μουσική κληρονομιά της δυτικής Ανατολίας, που δημιούργησαν τόσο οι Έλληνες όσο και οι Τούρκοι. Το 2001 κυκλοφόρησε ο δίσκος Karanfilin Moruna- Anatolian Zeybeks, όπου χρησιμοποίησα τουρκικά αλλά και ελληνικά στοιχεία στις ενορχηστρώσεις. Κατόπιν έκανα δύο δίσκους με Βαλκανική μουσική, ενώ ο τελευταίος μου δίσκος κυκλοφόρησε τον Ιανουάριο του 2008. Έχει τίτλο Izmir Hatirasi- Smyrna Recollections (Αναμνήσεις της Σμύρνης) και είναι αφιερωμένος στη μουσική της Σμύρνης πριν από το 1922. Περιέχει τραγούδια σε τρεις γλώσσες: την τουρκική, την ελληνική και την ισπανοεβραϊκή  (ladino).

– Επιτρέψτε μου να σας πω ότι πρόκειται για ένα δίσκο με ιδιαίτερο μουσικό ενδιαφέρον για το ελληνικό κοινό.

–  Χωρίς αμφιβολία, η Σμύρνη είναι ένα ιστορικό φαινόμενο. Κι αυτό οφείλεται στην πολυπολιτισμική κοινωνική δομή της. Αυτός ο δίσκος είναι ο πρώτος που κυκλοφόρησε ποτέ στην Τουρκία και που αποτελείται από παραδοσιακά μουσικά κομμάτια τριών πολιτισμών που συνηπήρξαν. Μιας και είμαι γεννημένος στη Σμύρνη και μου αρέσει πάντα να παίζω τα ρεμπέτικα, είχα την ευκαιρία να κάνω ένα τέτοιο δώρο σ’ όλους αυτούς που αγαπούν την παραδοσιακή μουσική.

– Πως τοποθετείτε μουσικά τον εαυτό σας σε σχέση με την παράδοση;

–  Είμαι ένας σύγχρονος λαϊκός μουσικός. Και ο σκοπός αυτής της εργασίας ήταν να υπενθυμίσω ότι στη Σμύρνη του παρελθόντος έζησαν άνθρωποι που έκαναν πραγματική μουσική. Δεν αισθάνομαι κοντά στις σύγχρονες μουσικές προσεγγίσεις γενικά. Προσπαθώ λοιπόν να είμαι πολύ προσεκτικός στο να κρατάω την μουσική παράδοση στην καθαρότερη μορφή της, ενώ προσθέτω την απλή εναρμόνιση και μια σχετικά σύγχρονη ερμηνεία.

– Μέχρι σήμερα, έχουμε δει Έλληνες και Τούρκους μουσικούς να παίζουν μαζί σε συναυλίες μόνον όταν αυτές είχαν παραδοσιακό και αυτοσχεδιαστικό χαρακτήρα. Η όταν το κοινωνικοπολιτικό μήνυμα για τη φιλία των λαών ήταν το προεξάρχον (για παράδειγμα, στις κοινές συναυλίες του Μίκη Θεοδωράκη με τον Zulfu Livaneli). Πιστεύετε ότι υπάρχουν περισσότεροι τρόποι για να συνεργαστούν μουσικά στο μέλλον οι Τούρκοι με τους Έλληνες;

–  Τέτοιες συνεργασίες ήταν επιτυχημένες σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Όμως δεν νομίζω ότι οι έλληνες και οι τούρκοι μουσικοί μπόρεσαν μέχρι τώρα να βρουν ένα τρόπο για κάτι πιο βαθύ και ισχυρό. Οι περισσότερες απ’ αυτές τις συνεργασίες είχαν περιορισμένο χρόνο για να γίνουν, δεν ήταν έτσι αρκετά ώριμες κατά τη γνώμη μου. Δεν  μου αρέσει να εμπλέκομαι σε καταστάσεις όπου η έννοια της συνεργασίας εξαντλείται στο να παίξουμε όλοι μαζί τρία- τέσσερα κοινά τραγούδια. Για να πω την αλήθεια, δεν έχω κιόλας τέτοια τραγούδια στο ρεπερτόριό μου. Αντίθετα, μου αρέσει να παρουσιάζω τις ομοιότητες, αλλά και τις διαφορές στις κλίμακες και τους ρυθμούς ανάμεσα στην ελληνική και την τουρκική μουσική. Οι μουσικοί από τις δύο χώρες πρέπει να δουλέψουν μαζί για να δημιουργήσουν μια μουσική που να συνδυάζει στοιχεία και από τους δύο πολιτισμούς.

–  Πιστεύετε ότι η μουσική είναι φτιαγμένη για να «ηρεμεί» η να «τρελαίνει» τους ανθρώπους. Το εννοώ από φιλοσοφική άποψη, βεβαίως.

–  Δεν νομίζω ότι η μουσική είναι φτιαγμένη για να υπηρετεί τις ανάγκες των ανθρώπων. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από αυτό. Μέσα στην ιστορία του πολιτισμού, όπως συμβαίνει και με τη λογοτεχνία η με το θέατρο, η μουσική είναι ένα απολύτως απαραίτητο μέρος της ανθρώπινης κουλτούρας. Στη σχέση ανάμεσα στον ακροατή και τη μουσική, η ψυχική ταύτιση παίζει έναν πολύ μεγάλο ρόλο. Σαν μουσικός, παίζω απλώς τη μουσική που αγαπώ και αφήνω τα υπόλοιπα στην εκτίμηση του ακροατή.

–  Η ανατολική παράδοση της μουσικής σπουδής βασίζεται περισσότερο στην προσωπική σχέση του μαθητή με το δάσκαλο, παρά στην «ωδειακή» εκπαίδευση που μάθαμε από τη Δύση. Δεν γνωρίζω αν υπάρχουν Μουσικά Σχολεία στην Τουρκία (υποθέτω αρκετά, όπως και στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια), θα ήθελα όμως τη γνώμη σας ως προς την παραγωγή καλών μουσικών μ’ αυτή τη διαδικασία, σε σύγκριση με τον παραδοσιακό τρόπο.

–  Από τη δική μου σκοπιά, αυτή του ανθρώπου που αγαπά την παραδοσιακή μουσική, ο παλιός τρόπος παραμένει πάντα ο καλύτερος, βγάζει καλύτερους μουσικούς. Κι’ αυτό γιατί οι σύγχρονες εκπαιδευτικές τεχνικές βοηθούν μεν το σπουδαστή να μάθει πολλά πράγματα, δεν είναι όμως τόσο επιτυχημένες στη διδασκαλία του «ύφους».

–  Αν δεν ήσασταν σολίστας του ακορντεόν, με ποιο άλλο όργανο θα σας άρεσε να ασχοληθείτε σοβαρά; Και γιατί;

–  Οι απόψεις μου σ’ αυτό που με ρωτάτε αλλάζουν από μέρα. Σήμερα, ας πούμε, θα ευχόμουν να έπαιζα κλαρίνο. Ο ήχος αυτού του οργάνου μου φαίνεται ο καλύτερος για να εκφράσεις συναισθήματα.

–  Περιγράψτε μας την προσωπική σας σχέση με τα τραγούδια του Στέλιου Καζαντζίδη.

–  Τα τραγούδια του Καζαντζιδη ήταν η πρώτη μου επαφή με την ελληνική μουσική, το 1974, μέσω ενός δίσκου 45 στροφών. Από τότε που πρωτοάκουσα εκείνο το δίσκο, οι ελληνικοί ραδιοφωνικοί σταθμοί έγιναν οι αγαπημένοι των παιδικών μου χρόνων. Και χρωστάω την όποια διαδρομή μου στη μουσική σ’ εκείνες τις μέρες. Ήταν μια πολύ μεγάλη ευτυχία για μένα όταν είχα την ευκαιρία να τραγουδήσω με τη γυναίκα μου κάποια από τα τραγούδια του -μετά από 33 χρόνια- στην τηλεοπτική εκπομπή Στην Υγειά Μας.

–  Ονομάστε κάποιους Έλληνες μουσικούς, παλιότερους η νεότερους, των οποίων έχετε παρακολουθήσει συστηματικά την πορεία.

–  Θα ξεκινήσω με την παραδοσιακή μουσική: από τραγουδιστές, ο Δημήτρης Αραπάκης, ο Βασίλης Σταυρακάκης, η Ξανθίππη Καραθανάση, ο Γιάννης Καλαϊτζίδης (Bidayala), ο Γιώργος Παπασιδέρης, ο Παναγιώτης Λάλεζας, ο Γιώργος Αμαραντίδης, ο Βασίλης Σερμπέζης, Από οργανοπαίκτες, η οικογένεια Χαλκιά, ο Γρηγόρης Καψάλης, ο Δημήτρης Κοφτερός, ο Κυριάκος Γκουβέντας, ο Στέλιος Φουσταλιέρης, ο Νίκος Ξυλούρης. Τρέφω μεγάλο σεβασμό στις εργασίες της Δόμνας Σαμίου, του Λυκείου των Ελληνίδων, του Γιώργου Μελίκη και του Μάρκου Δραγούμη. Από τους συνθέτες του ρεμπέτικου, ο Κώστας Σκαρβέλης και ο Μάρκος Βαμβακάρης. Και από τους τραγουδιστές, ο Γιώργος Κάβουρας, η Ιωάννα Γεωργακοπούλου, η Πόλυ Πάνου, η Ρόζα Εσκενάζυ, η Μαρίκα Παπαγκίκα και ο Στράτος Παγιουμτζής. Φυσικά ο Βασίλης Τσιτσάνης, τόσο σαν παίκτης όσο και σαν συνθέτης. Στα νεότερα λαϊκά, ο Σταύρος Κουγιουμτζής και ο Μάνος Λοϊζος είναι οι αγαπημένοι μου συνθέτες. Είμαι επίσης φανατικός της Χαρούλας Αλεξίου και του Μανώλη Λιδάκη, ενώ λατρεύω τις παλιές δουλειές του Γιώργου Νταλάρα

–  Ποια είναι η κατάσταση στη σύγχρονη τουρκική δισκογραφία;

–  Στην Τουρκία σήμερα υπάρχει τόσο η εμπορική, όσο και η εναλλακτική δισκογραφία. Παραδόξως, αυτό που θα αποκαλούσαμε mainsteram δείχνει να είναι εξαφανισμένο.

–  Πότε σκοπεύετε να έρθετε ξανά στην Ελλάδα για συναυλίες;

–  Είναι πιθανό να δώσω συναυλίες στην Ικαρία και την Κοζάνη.

«Δεν μπορώ να πιστέψω ότι βρέθηκα στην ίδια σκηνή με τον Μίκη Θεοδωράκη»Συνέντευξη στο Γιάννη Μπεκιάρη

Ο Μουαμμέρ Κετέντζογλου είναι ένας σπουδαίος, σύγχρονος, Τούρκος μουσικός. Γεννήθηκε στην περιοχή της Σμύρνης, στα 1964 και παρά το γεγονός ότι είναι τυφλός, ασχολήθηκε με τη μουσική και έμαθε να παίζει ακορντεόν. Ένας εξαίρετος μουσικός και ερευνητής, που «συλλέγει» ήχους, κάνει ραδιοφωνικές εκπομπές με στόχο την προβολή της μουσικής παράδοσης (ιδιαίτερα των λαών των Βαλκανίων), δηλώνει πως αρέσκεται στην Ελληνική μουσική και αγαπά κυρίως το Ελληνικό λαϊκό τραγούδι. Κορυφαία του στιγμή, η μουσική του συνάντηση με το Μίκη Θεοδωράκη, στα 1996…

Συγκεντρώνετε και μελετάτε στοιχεία των μουσικών παραδόσεων των λαών. Συναντά κανείς ομοιότητες στις λαϊκές μουσικές του κόσμου; 

Εδώ και 25 χρόνια συλλέγω ηχογραφήσεις παραδοσιακής μουσικής, από όλο τον κόσμο. Ενδιαφέρομαι κυρίως για την λαϊκή μουσική των Βαλκανίων, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας. Αν και ακούω παραδοσιακή μουσική από όλες τις γωνιές του πλανήτη, σαν μουσικός παίζω τραγούδια της Βαλκανικής και της Ανατολίας (Μικράς Ασίας).

Η λαϊκή μουσική, γενικά, σχετίζεται με την καθημερινότητα των ανθρώπων και ως φυσικό επακόλουθο, αφορά στα ανθρώπινα συναισθήματα, που έχουν καθολικό χαρακτήρα. Τραγούδια για τον πόνο της αγάπης, την πίκρα του να εγκαταλείπεις τον τόπο σου, την επιθυμία να παντρευτείς ένα όμορφο κορίτσι… όπως και νανουρίσματα ή μοιρολόγια κτλ, συναντά κανείς παντού. Και έχουν όλα το ίδιο νόημα είτε στην Σλοβακία, είτε στην Βραζιλία, είτε στην Κίνα και την Ελλάδα…

Τα βασικά συναισθήματα των ανθρώπων έχουν παγκόσμια ισχύ. Αλλά οι φόρμες, οι μουσικοί δρόμοι, οι ρυθμοί, οι μελωδίες, οι τραγουδιστικοί τρόποι και οι μουσικές προσεγγίσεις διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή, ακόμα και από χωριό σε χωριό! Τα παραδοσιακά τραγούδια της Θεσσαλικής γης και της Ηπείρου είναι αρκετά διαφορετικά παρόλο που οι δύο τοποθεσίες είναι κοντινές. Καταλήγοντας, μπορώ να πω, πως τα θέματα κάθε μουσικής παράδοσης στον κόσμο μοιάζουν και χαρακτηρίζονται από την ίδια ευθύτητα και απλότητα.

Αν δούμε τις δύο γείτονες χώρες; Υπάρχει κοινή μουσική αναφορά για την Ελλάδα και την Τουρκία;

Βεβαίως και υπάρχουν, πολλά μάλιστα, κοινά στοιχεία στη λαϊκή μουσική των δύο χωρών. Αρχικά, με εξαίρεση μερικές περιοχές, παρατηρούμε κοινούς δρόμους και κοινούς ρυθμούς. Ειδικότερα στη μουσική παράδοση των νησιών του Αιγαίου και της δυτικής Τουρκίας. Αλλά και στην Δυτική και Ανατολική Θράκη, όπως και στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας (το Ποντιακό και το Τούρκικο στοιχείο). Οι μουσικές των τόπων αυτών εμφανίζουν εξαιρετικές ομοιότητες. Επιπρόσθετα, τα Ρεμπέτικα τραγούδια, ένα βασικό στοιχείο της σύγχρονης ελληνικής μουσικής ιστορίας, έχουν τις ρίζες τους στη  Μικρά Ασία. Άλλωστε πολλά ελληνικά και τούρκικα παραδοσιακά τραγούδια, μεταφέρθηκαν με τις ανταλλαγές πληθυσμών, στην Ελλάδα. Θα λέγαμε πως ισχύει μια αναπόφευκτη αλληλεπίδραση στις παραδόσεις των δύο χωρών.

Πρόσφατα, στην χώρα σας, κυκλοφόρησε ένα CD με τούρκικα τραγούδια τα οποία ερμήνευσε ο Στέλιος Καζαντζίδης στα 1963. Οι πωλήσεις χαρακτηρίστηκαν εξαιρετικά υψηλές και αναφέρθηκε ότι ο Καζαντζίδης, είναι ο πλέον δημοφιλής έλληνας καλλιτέχνης στην Τουρκία. Ισχύει αυτό;

Είναι θαυμάσιο, που το τουρκικό κοινό ενδιαφέρθηκε σε τέτοιο βαθμό, για το δίσκο του Καζαντζίδη. Ίσως, ένας από τους λόγους είναι το ότι ο δίσκος αυτός περιλαμβάνει τούρκικα τραγούδια. Κανονικά, οι εμπορικοί Έλληνες τραγουδιστές είναι πολύ πιο δημοφιλείς στο ευρύ τουρκικό κοινό. Υπάρχει όμως και μια μερίδα ανθρώπων, που αγαπούν τη μουσική και ενδιαφέρονται για την ελληνική παράδοση, τα ρεμπέτικα και καλά λαϊκά τραγούδια.

Έχετε δηλώσει, πως ο Καζαντζίδης ξεκλείδωσε το ελληνικό τραγούδι για εσάς. Ήταν η αφορμή για να ερευνήσετε σε βάθος το ελληνικό τραγούδι;

Οπωσδήποτε ναι. Ο Καζαντζίδης υπήρξε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον σημείο εκκίνησης για μένα. Πρώτη φορά τον άκουσα στα 11 μου χρόνια. Γοητεύτηκα τόσο πολύ από την φωνή του και τον τρόπο που τραγουδούσε, που σκέφτηκα πως εκφράζει πλήρως τα συναισθήματα μου. Έκτοτε, ήταν φυσικό επακόλουθο οι μουσικές μου επιλογές. Βήμα, βήμα περιπλανήθηκα στο «Λαβύρινθο» της ελληνικής μουσικής.

Κύριε Κετεντζογλου, ποια ήταν τα ακούσματα των παιδικών σας χρόνων;

Η «Μαντουμπάλα» αρχικά και μετά  το «Το τελευταίο βράδυ μου»…

Συνδέσατε τα πρώτα γεγονότα της ζωής σας με ήχους και όχι εικόνες. Αυτό συνετέλεσε θετικά στην μουσική σας παιδεία; Θα ήσασταν εξίσου καλός μουσικός αν δεν απουσίαζε η όραση;

Πιστεύω πως βρέθηκα σε πλεονεκτική θέση. Οι υπόλοιπες τέσσερις αισθήσεις, άλλωστε, είναι αρκετές για να αντιληφθείς την καλή και την κακή πλευρά του κόσμου.  Ελλείψει όρασης, είμαι πιο συγκεντρωμένος και η «συγκέντρωση» είναι η λέξη κλειδί για κάθε μουσικό. Επιπλέον, πλεονέκτημα για μένα είναι να μην βλέπω άσχημες ή άσχετες εικόνες, που θα με ενοχλούσαν…

Ο μουσικός πλούτος, που έχετε συλλέξει, ως ερευνητής και έχετε αξιολογήσει ως μουσικός, δεν είναι για τα μπαούλα. Εσείς θέλοντας να δώσετε τη γνώση σας στον κόσμο, ξεκινήσατε το 1995 μια ραδιοφωνική εκπομπή αν δεν κάνω λάθος;

Ναι. Από το 1995, κάνω τη ραδιοφωνική εκπομπή με τίτλο «Πέρα από το Δούναβη». Επίσης, κάποιες φορές, οργανώνω διαλέξεις και συνέδρια σε πανεπιστήμια., τόσο στην Τουρκία όσο και σε χώρες του εξωτερικού. Το καλοκαίρι που μας πέρασε, εκπόνησα μια εργαστηριακή άσκηση στο Νέο Δελχί, στην Ινδία.

Συγχρόνως, παρέχω τις γνώσεις μου για διάφορα τηλεοπτικά προγράμματα, ντοκιμαντέρ και ταινίες. Κάποια από αυτά τα ντοκιμαντέρ, κυκλοφόρησαν και στην Ελλάδα. Ένα από αυτά, με τίτλο «Η μουσική της Κωνσταντινούπολης και της Σμύρνης» σκηνοθετήθηκε από τον Γιώργο Ζέρβα. Συμμετείχα επίσης στο ντοκιμαντέρ «Τίνος είναι αυτό το τραγούδι», που σκηνοθέτησε η Βουλγάρα Adela Peeva και προβλήθηκε διεθνώς. Εάν έχω το χρόνο, αρθρογραφώ και για κάποια περιοδικά.

Εργάστηκα ως συντάκτης σε πολλές ανθολογίες παραδοσιακής μουσικής. Επιμελήθηκα των δύο πρώτων συλλογών ρεμπέτικων τραγουδιών, τις οποίες εγώ κυκλοφόρησα στην Τουρκία το 1994 και το 1996. Ο πνευματικός κόσμος της Τουρκίας, από τις ανθολογίες αυτές (Ρεμπέτικα και Ρεμπέτικα ΙΙ από την Kalan music) γνώρισε τις αυθεντικές εκτελέσεις των ρεμπέτικων τραγουδιών.

Πέρα από τη μουσική… Τι άλλο γεμίζει τη μέρα σας;

Για να πω την αλήθεια δεν βρίσκω χρόνο να κάνω τίποτα άλλο πέρα από το να ασχολούμαι με τη μουσική. Είμαι πολύ ζωόφιλος, επίσης. Λατρεύω τα σκυλιά, τις γάτες, τα πουλιά, τα πρόβατα και γενικά όλα τα ζώα. Επιδιώκω να συνυπάρχω με ζώα.

Δεν θα μπορούσα, φυσικά, να μη ρωτήσω πως βιώσατε την καλλιτεχνική σύμπραξη με τον σημαντικό Έλληνα συνθέτη Μίκη Θεοδωράκη. Πως συνέβη η συνάντηση αυτή;

Ήταν μια από τις καλύτερες συμπτώσεις που συνέβησαν στη ζωή μου. Κάποιοι φίλοι της Ήβης Δερμαντζή, η οποία είναι συνεργάτης μου για πολλά χρόνια, μας έφεραν σε επαφή με τον Μίκη Θεοδωράκη. Έτσι πήγαμε στην Λειβαδιά και συμμετείχαμε στην συναυλία, όπου τραγουδήσαμε μαζί του το Σεπτέμβρη του 1996. Μιλήσαμε για λίγο αλλά αισθάνθηκα την ειλικρίνειά του. Κάποιες φορές, όταν θυμάμαι αυτή τη συναυλία, δεν μπορώ να πιστέψω ότι βρέθηκα μαζί του στην ίδια σκηνή!

Και στο μέλλον τι σκοπεύετε να κάνετε;

Στις 9 Φεβρουαρίου θα εμφανιστώ σε έναν χώρο στην Κοζάνη. Μια τετραμελής ορχήστρα, θα είμαστε, και θα παίξουμε παραδοσιακά τραγούδια της Μικράς Ασίας και της Καππαδοκίας. Την άνοιξη σχεδιάζω να ηχογραφήσω τις δικές μου συνθέσεις ώστε μέσα στο καλοκαίρι να κυκλοφορήσουν. Θα είναι η πρώτη μου δισκογραφική δουλειά με δικές μου συνθέσεις και είμαι πολύ ενθουσιασμένος για αυτό. Το φθινόπωρο, σχεδιάζουμε από κοινού με τον Παναγιώτη Λάλεζα, μια συναυλία  Τουρκιά

Χάρηκα πολύ για όσα είπαμε και σας εύχομαι ολόψυχα ότι καλλίτερο.

Και εγώ σας ευχαριστώ πάρα πολύ.

“Pendant l’émission dont elle est mise en question dans cette affaire, j’avais diffusé les chansons de la communauté arménienne ayant vécu à Mus, communauté qui s’était faite remarquée par la richesse de son folklore et j’avais également expliqué, avec l’aide de divers invités, l’accumulation culturelle observée à travers ces chansons ainsi que leurs traits les plus caractéristiques.

“En tant qu’artiste, je crois que mon devoir, n’est pas diviser les peuples comme on le prétend dans le procès, au contraire d’être un intermédiaire, construire un lien qui les fasse se sentir proches les uns des autres. Je pense que fusionner les peuples est l’un des responsabilités d’un artiste, entre les autres.”

Je connaissais Muammer Ketencoglu, l’auteur de ces paroles par les émissions qu’il animait sur 94.9 Açik Radyo, par ses divers concerts et ses différents albums. Lors de notre conversation téléphonique du matin même, par une agréable coïncidence, nous avons choisi avec Muammer, Açik Radyo comme lieu de rendez-vous pour l’interview que je réaliserai pour la revue de notre école. Alors en ce beau jour d’octobre nous avons commencé à nous entretenir : 

“Je suis né à Tire, sous-préfecture d’Izmir. Je suis un homme qui vit avec ses sentiments, je ne sais pas beaucoup faire des calcules. Vous dites vrai, j’ai des caractéristiques du verseau et du capricorne. J’ai un côté tétû mais je l’ utilise afin de ne pas m’aliéner à la musique que j’exécute et ne faire aucune concession sur la forme de ma musique. Personne, sans mon accord, n’a pu orienter ma vie. Il semble que mon entêtement ait servi à quelque chose jusqu’aujourd’hui, car Dieu merci, on est debout. Soit mes propres efforts, soit les hasards, beaucoup de choses ont aidé à ce que je voudrais faire. Mon oncle Ali Riza Su fut l’une des chances de ma vie. Il était musicien et a travaillé jusqu’à sa mort comme chef de la fanfare de la mairie de Tire. C’est mon oncle qui m’a offert mon premier accordéon. Je n’avais alors que sept ans.”

Il était aveugle-né mais avec les lunettes de teintes sombres qu’il portait pour dissimuler ses yeux, j’ai pensé que Ketencoglu ressemblait plus à un aviateur qu’à un musicien. A ma proposition de boire un café, il m’a répondu “avec beaucoup de lait s’il vous plaît”. Il commençait à être tard. Il a refusé mon offre de manger quelque chose en me disant qu’un très bon plat l’attendait chez lui. Donc, en nous contentant d’un café au lait, nous avons déployé les voiles vers d’autres mondes dans l’ambiance très mouvementée d’Açik Radyo:

“Je suis un aveugle-né. Mais en fait, je le considère comme une chance. La cécité m’a fait de un homme vivant avec ses sentiments. Les choses en mon fort interieur me frappent beaucoup, ce que je ressens en moi passent au premier plan dans ma vie. J’ai poursuivi les choses que j’ai senties.

“Dans les premiers temps de la République, à Tire qui comptait vingt mille habitants, il y avait exactement trois fanfares. La fanfare de CHP(Parti de Peuple Républicain), celle du DP (Parti Démocratique), et celle des Maisons du Peuple. Il paraît qu’il régnait une belle concurrence entre ces fanfares. Dans les débuts des années 1940, un musicien d’origine juive est arrivé à Tire. Les gens l’avaient surnommé Le Despote qui voulait dire prêtre dans leurs langues. C’est lui qui était le professeur de ces fanfares. C’est lui qui enseigna à beaucoup de gens le jeu de divers instruments. Cet homme a eu une influence profonde sur les gens de Tire. Musicien juif d’origine tchèque, il avait fui l’Allemagne lors de la seconde guerre mondiale. En vivant à Tire, il avait appris le turc. Dans mon enfance, je n’ai pas suivi ses cours mais je me souviens encore de sa voix.”

Pendant que nous parlions, beaucoup de gens entraient et sortaient d’Açik Radyo, soit pour la production, soit pour les enregistrements en direct. La plupart de ses amis, le voyant, sont venus participer à notre conversation qui s’en trouvait très souvent coupée; mais comme ça j’ai eû l’occasion d’observer combien cet homme est populaire et aimé. D’une part nous avons fait des allers et des retours dans son passé:

“À Izmir, Bornova je suis allé à l’école primaire pour non-voyants. C’était entre 1977 et 1980. Cela m’a beaucoup imprégné. Pouvoir étudier dans une école pour aveugles est une grande chance. Surtout pour les filles aveugles qui restent incultes à cause de leurs parents qui ne les envoient pas à ces écoles. Après Izmir, j’ai continué dans une école de non-voyant qui se trouvait à Antep. Dans chacune de ces deux écoles j’ai eû de très bons professeurs de musique. J’ai reçu les bases des connaissances concernant mon instrument, ainsi que les grandes lignes de la théorie de la musique par mon maître de musique à l’école primaire, Bayram Simsek. Avant d’être scolarisé, je jouais de l’accordéon. A l’école, j’ai joué de l’orgue éléctronique, de la batterie et j’ai chanté. Pour la batterie, on a trouvé un professeur extérieur. C’est ce cher grand-frère Ugur qui me l’a appris à jouer. J’ai suivi les cours du collège à Gaziantep. Là, Naim Cavus, mon professeur de musique était un migrant d’İskeçe. Nous avions un lien très affectif. Il m’a appris à jouer du piano. Nous avons travaillé ensemble pendant trois ans. On était internes. Les nuits où il était surveillant, il jouait du piano pour nous et on discutait. C’est lui qui, pour la première fois, m’a parlé de Mikis Teodorakis et de Yorgo Dallaras. Pourtant avant que je puisses entendre leur voix il a fallu que bien des années passent. Mais en 1996, j’ai eû l’honneur de partager la scène avec Theodorakis, le temps de deux concerts.”

J’ai senti qu’il était fier en disant ces paroles. Il s’est tu un court moment. Theodorakis était passé comme une étoile filante au milieu de notre conversation. Ensuite, nous sommes revenus au période d’Antep:

“Le kebab d’Antep, je nen ‘ai pas pu en manger ‘doyum döküm’ comme vous le croyez. J’avais de graves difficultés financières. Mon budget était limité. “doyum-döküm” signifie “sans limites” “à sa guise”. Oui, en ce moment, nous avons une conversation sans limites. Ce entretien peut avoir pour titre : un interview sans limites, à bâtons rompus.

Vraiment, nous avons réellement commencé à parler à bâtons rompus. J’ai appris qu’il était retourné à Tire pour le lycée, qu’il n’avait pas coupé les liens avec Naim Cavus et que ce professeur avait continué d’inciter Muammer jusqu’à sa mort en 1997.

“Le lycée dans lequel j’ai étudié à Tire n’était pas une école destinée aux non-voyants. Certaines choses ont été très dures, d’autres très faciles. A Tire, je jouais également de l’orgue éléctronique dans un orchestre de mariage. On jouait de tout. Après “Autumn Leaves” , “You Mean Everything To Me”, on continuait avec Ümit Besen. Dans le même temps, j’ai lu beaucoup de livres. Quand je dis que j’ai lu, je veux dire qu’on lisait ces livres à moi. Par ce moyen j’ai découvert beaucoup de livres dans les domaines de la littérature, la philosophie et la sociologie.

“Le lycée et le période qiu le suit ont été très difficiles pour moi. J’ai vécu pendant quatre ans un amour qui me rendait malheureux. J’étais tombé amoureux d’une camarade de classe mais elle ne s’était pas éprise de moi. ‘on sait bien la cause’. S’il vous plaît, écrivez cela tel quel. Mais il fallait que la vie continue et j’ai continué. J’ai essayé de conserver l’enthousiasme qui habitait en moi. Mais de’lautre côté, la peine d’amour épuisait toute mon énergie. A côté de ça, je m’étais distingué à cause de mes pensées politiques. Dans les années 1982-1983 j’ai eu des liens avec le Parti Socialiste Ouvrier de Turquie. Là, j’ai eû des amitiés qui allaient durer longtemps.”

Il faisait déjà sombre. Et comme Muammer n’ avait pas envie de dîner, moi non plus je ne pouvais pas casser la croûte. Mais en fin de compte il a relevé le secret. Sa mère lui avait rendu visite et de ses propres mains avait cuisiné pour son cher fils. “Ce soir il y a de la corne grecque au dîner, la corne grecque à l’huile d’olive de maman… Je préfère ne rien manger avant. Comme je ‘aime beaucoup la corne grecque, maman m’en a cuit . Ce soir je vais en manger. En réalité, je vis seul et suis célibataire. Je ne sais pas vraiment pourquoi je vis seul. Peut-être que je suis resté seul à cause de mes pensées anarchistes qui perpétuaient jusqu’à un temps récent.”

Et moi qui croyais qu’un homme qui joue de l’accordéon comme lui, attirerait beaucoup de belles filles dans son monde par le charme envoutant qu’il crée, tel le joueur de flûte de la ville aux souris. Quant à lui, sans plus s’attarder sur ce sujet, il a continué de partager le récit de sa vie:

“Garder des éspérences modestes, c’est bien utile. Beaucoup d’attentes crée beaucoup de désillusions. Moi, je n’ai jamais été pour les grandes attentes.

“Mon premier choix était la section de psychologie de l’université de Bogaziçi. Je n’espérais pas réussir ses examins, mais j’ai été accepté en 1983. D’un part il y avait les cours, d’autre part, je me suis intéressé à beaucoup de choses en outre que celles de l’université. Mes travaux politiques continuaient. Je n’avais pas de bons rapports avec la direction de l’université. En 1984, un de nos concerts à l’université était revenu du piquet car notre répertoire comprenait quatres chansons Roum de Theodorakis. Mais le 23 février 2001, avec mon groupe, Company Ketencoglu, nous avons donné un concert dans le cadre de manifestation culturelle du Club des Diplomés. Dix-sept ans après, nous avons joué sur la même scène avec un répertoire entièrement en Roum. Donc, cela veut dire que des choses ont changé.”

Selon Muammer, c’est Bogaziçi et son environnement qui a fait de lui un homme, formé son identité de musicien. Il a été influencé par les divers albums de musiques populaires qu’il a écoutés dans la section audiovisuelle de la bibliothèque. Son intérêt, après le Laika, la musique contemporaine grecque, s’est ensuite dirigé vers le Rebetiko et les autres musiques des Balkans. A ce stade de notre entretien, il a voulu citer les noms d’un grand nombre d’amis ayant soutenus son travail:

“Mehmet Inhan, Cüneyt Cebenoyan, Nihat Kenter, Oktay Demirer, Firdevs Tatli, Sefa Simşek, Mehmet Aktaş, Cengiz Onural, Dilek Gürel, Murat Demiraydın, Cem ve Aysun Timuroğlu. Toutes ces personnes m’ont aimées en tant qu’homme, m’ont soutenues. Ils m’ont aidé dans mes travaux, mes recherches. Ils m’ont donne l’occasion de réaliser de ce que je fais, ils m’ont encouragé. Je les connaissais de l’internat de l’école, de la cantine ou encore des divers clubs. Je ne me suis pas beaucoup plu ma section universitaire. A la même époque, je suis retombé encore une fois amoureux et je fus très malheureux, car ce n’étais pas un amour réciproque. Mais un jour mon amour s’est éteint. Et j’ai retrouvé de nouveau mes équilibres, mes jugements de valeur, puis j’ai forgé mes pensées politiques. Je suis revenu à la vie en étant devenu un homme. Dans ces mauvais jours la voix de Yorgo Dalaras m’a été une lumière, ça a été mon sauveteur. Je devrais plutot dire la musique et Dalaras. Dans ces mauvais moments, si je n’ai pas pu passer à l’ Au-delà, c’est que j’allais y rester sans musique et n’allais plus jamais pouvoir écouter Dalaras.”

La première étape dans le voyage musical de Muammer a été de rechercher ce qui lui convenait, ce en quoi il pouvait s’identifier. Il a fait des recherches dans un bon nombre de musiques du monde. Mais il n’a pas manqué de préciser qu’on ne peut s’approcher de la conclusion de cette recherche que pas à pas.Son attachement aux musiques grecques et aux musiques des Balkans, il l’explique par le fait de les avoir beaucoup écoutées à la radio dans son enfance. Il pense que les traces laissées par ces musiques ont une part importante dans la route qu’il s’est choisi. A la fin, il s’est décidé pour la musique qu’il joue aujourd’hui mais il insiste sur le fait qu’il n’en est pas moins ouvert aux musiques du monde entier.

“Evidemment arrivait un moment où il fallait se spécialiser. Ma différence, c’est que je devais aussi gagner de l’argent de ce que je faisais, c’est-à-dire de la musique. Je suis passé par beaucoup de routes. J’ai travaillé dans les salles de mariages, j’ai joué dans des bars. Mais je suis toujours resté dans le milieu de Bogaziçi.”

Muammer a ouvert son sac et m’a donné deux CD et une brochure qui m’a renseigné sur ce qu’il avait fait après les annés universitaires.

Son premier album, “Sevdali Kiyilar” (les Rives Amoureuses) composé de chansons en ancien et en nouveau Roum a été produit par Kalan Müzik en 1993. Cet album a été bientôt suivi par deux anthologies de rebetiko en 1994 et 1996 et d’une anthologie de musique Klezmer en 1995. Des gens se sont retrouvés sur des genres et des musiques qu’il a choisi pas à pas. A la suite de ces enregistrements, des concerts sont arrivés. Depuis 1993, Muammer organise une série de concerts sous le nom “les sept couleurs de la terre” et réunit pour cela chaque année et avec des répertoires différents bon nombre de musiciens.

Muammer présente aussi avec des mots la musique qu’il fait:

“Nous jouons la musique des Balkans. La musique ne peut se raconter. C’est difficile de l’exprimer avec des mots.. Et de toute façon la musique des Balkans ne représente pas un seul type de musique. Mais si vous vous recherchez un point commun entre tous, vous verrez que c’est une musique ouverte et dépouillée. Ou alors c’est peut-être nous qui percevons la musique des Balkans ainsi. Dans la musique des Balkans, tristesse, enthousiasme, émotion ou bonheur, tout y est raconté sans détours. Il y a une griserie dans la nature de cette musique.”

La collection de disques que Muammer se constitue depuis 1980 s’est vue enrichie par l’arrivée de disques à Istanbul, suite à la dissolution de l’ancienne république soviétique. Profitant de sa collection, il a fait quatres anthologies qui ont reçu de très bonnes critiques et les a produits (sous forme de cassettes). Après 1997, il a commencé à faire des concerts de musique grecque et des Balkans, a donné de nombreux concert dans le pays ainsi qu’à l’étranger. En 2000, il termine l’album “Karanfilin Moruna”( A la mauve de l’œillet) qu’il définit comme le premier reflet concret de l’intérêt qu’il éprouve pour les musiques d’Egée et de Thrace.

Il a précisé que ce travail a été effectué avec Cengiz Onural et que ce fut un travail qui l’a entièrement satisfait.Ces phrases écrites sur la pochette de l’album nous transmettent de élégemment ses pensées:

“Je ressens l’enthousiasme et le bonheur de pouvoir vous présenter avec mes amis musiciens, dans la mesure de notre capacité d’exigence et la sensibilité de la musique populaire ces chansons que nous n’entendons plus depuis longtemps à la radio et à la télévision, ces chansons qui n’ont pas de prix. Dans ce travail, mon ambition était de montrer que l’authenticité n’est pas forcément de jouer du baglama, ou bien que toutes les nouvelles approches de la musique populaire ne sont pas des exercices faciles basés de l’ordinateur.”

Le nom de l’album de Muammer diffusé actuellement est “Ayde Mori”. Cette oeuvre reflète les couleurs des différentes musiques des Balkans. Elle couvre la Bulgarie, le Kosovo, la Macédoine, la Bosnie, la Roumanie ainsi que l’Albanie. Parmi elles se trouve également une chanson turque.

A mon avis, les phrases écrites sur la pochette de cet album traduisent parfaitement, s les sentiments de Muammer:

“J’ai peu avancé, je suis allé loin et des endroits que j’ai traversé, j’ai rapporté des chansons. Mais un jour je suis arrivé dans un tel endroit que la senteur qui régnait ne m’a laissé repartir nulle part ailleurs. On a commencé à devenir de plus en plus nombreux. Au début, nous étions étrangers des uns des autres. Puis, chacun d’eux est devenu mon ami. Dans ce pays des Balkans identifiés avec les montagnes, nous avons composé toutes sortes de bouquets et les avons portés dans nombre de pays. Afin que d’autres sentent ses odeurs envoutantes…”

Cet album est en même temps la préface de ce que Muammer désire faire dans l’avenir et j’ai appris par la même occasion qu’il voudrait réaliser aussi un album sur les musiques populaires turques des Balkans. La nuit était complètement tombée. A un moment, sa mère l’a appelé par le téléphone, on dirait que l’odeur de la corne grecque qui émanait du téléphone arrivait jusqu’a mes narines. J’ai compris que je n’allais pas pouvoir le séparer plus lontemps de ce délice et nous sommes passés à la dernière partie.

“Je vais continuer de vivre par mes sentiments. Je vais très souvent analiser le niveau où je me trouve dans la musique et chercher sans trêve le moyen de me dépasser . Et le plus important, je vais porter mon accordéon sur mon dos aussi longtemps que je pourrai. Parfois je donne des conférences et des récitals suivis de discussions. Mais je ne suis pas assez patient pour enseigner. Moi, j’aime les relations égales. Lorsque je reçois, je veux pouvoir donner. Mais cela est aussi une affaire de temps. Peut-être que plus tard je changerai. Je voudrais bien sûr dire quelques mots aussi aux jeunes.

Dans la vie, accordez plus d’importance à ce que vous entendez qu’à ce que vous voyez. Créez-vous une passion, et vos passions, développez-les par vos propres moyens. Ayez une passion , n’importe laquelle. Je ne peux envisager une vie sans passion”.

Je lui ai dit : “mais tu ne m’as pas invité a manger de la corne grecque” il a été surpris, gêné, et a insisté pour que je vienne. Je lui ai dis que j’adorais moi aussi lcorne grecque à l’huile d’olive mais que ce soir m’attendait un plat de haricots à l’huile d’olive. Nous sommes sortis de la radio, avons marché bras dessus bras dessous et après l’avoir fait monter dans un taxi, j’ai pensé le style que j’emploierais à la fin de ce que j’allais écrire sur lui. A mon avis, la meilleure réponse à ceux qui veulent connaître la personne de Muammer Ketencoglu se trouve dans la dernière phrase de sa défense présentée devant le juge:

“Je voudrais répéter une phrase que je dis souvent dans les entretiens que je donne: un homme qui écoute les chansons vraiment avec son coeur n’est pas capable de tuer.”

Au revoir ami qui écoute les chansons avec ton coeur, désormais moi aussi je les écouterai différemment….

Tunçel GÜLSOY 

Κάτι νέα παιδιά, όχι άμοιρα μουσικής παιδείας –σχεδόν όλοι τους απόφοιτοι Ωδείου– σκέφτηκαν να συγκεντρώσουν ένα απάνθισμα από μουσικές με προέλευση τις ακτές της Ανατολίας και κυρίως του Αιγαίου αλλά και μια πρόσμιξη από μελωδίες της Δωδεκαννήσου με παλιά σμυρνιώτικα τραγούδια. Από τα τελευταία δεν έλειψε ούτε «Η γλυκειά γκαρσόνα» ούτε το «Καναρίνι μου γλυκό», – σκέτη γλύκα δηλαδή. 

Το συγκρότημα Μουαμμέρ Κετεντζόγλου, όπως λέγεται, με το όνομα του ιδρυτή και εμψυχωτή του, του τυφλού και άξιου τραγουδιστή, ακκορντεονίστα και διευθυντή του, έχει στο ρεπερτόριό του ελληνικά και τουρκικά τραγούδια, στην περίπτωσή μας των περιοχών που ανέφερα παραπάνω, συμπεριλαμβανομένου πάντως και ενός Τσιτσάνη. 

Ένα συγκρότημα από νέους που ανήκουν στην κατηγορία αντιστάρ – πολύ τους χάρηκα γι’αυτό, έχοντας χορτάσει από παραστάσεις όπου τον πρώτο λόγο έχουν διασταυρούμενα και στροβιλιζόμενα χρωματιστά φώτα σε συνδυασμό με εξεζητημένες εμφανίσεις των συντελεστών, προκειμένου να τονιστεί η καλλιτεχνική τους ταυτότητα. Το ακροατήριο έγινε κοινωνός ενός μουσικού δρώμενου, όπου οι νέοι αυτοί έδωσαν ατόφιο τον εαυτό τους προσφέροντας ένα εκλεκτό πρόγραμμα, θέλω να πω προσεκτικά διαμορφωμένο ως προς το σμίξιμο φωνών από δυο έθνη που ακουμπούν το ένα στο άλλο εκεί στα ειδυλλιακά παράλια του γαλανού Αιγαίου. 

Από τη μουσική βραδιά δεν έλειψαν και οι εκπλήξεις, και εννοώ τα δύο σόλα με ούτι του τεχνίτη του είδους Ερντέμ Σεντούρκ, και με αποκορύφωμα το σόλο μπαγλαμά Dumanύ da var ώu daπlarύn baώύnda που έπαιξε και τραγούδησε ο Μιτάτ Αρίσοϊ, ένα απόκοσμο άκουσμα από τα βουνά του Αφιόν, μια θαυμάσια εκτέλεση και μια συνακόλουθη πνοή ποίησης. 

Σολίστ στο τραγούδι ήταν ο εκπληκτικός και παλλόμενος Μουαμμέρ Κετεντζόγλου, στο ελληνικό η κεφάτη και χαρίεσσα Ήβη Δερμαντζή, την οποία και σε κάποια από τα ελληνικά συνόδευσε ο μαέστρος. 

Ο κόσμος συμμετείχε και χειροκρότησε με την καρδιά του. Προσωπικά λυπάμαι που θα λείψω από την επόμενη εμφάνισή τους στις 10 Μαϊου, στην οποία θα συμπράξει και ο εξ Αθηνών τραγουδιστής και μπουζουκτσής Γρηγόρης Βασίλας. 

Σε τελική ανάλυση μια παρουσία χαμηλών τόνων και μια ευτυχής σύμπνοια μουσικότητας, σεμνότητας και δροσιάς. .